Πίνακας 7: Μεταβολή μη ηλεκτροδοτούμενων ακινήτων Σεπτέμβριος 2024-2025

Πηγή: Δήμος Αθηναίων (στοιχεία ΔΕΔΔΗΕ)

Όσον αφορά τη γεωγραφική κατανομή των κενών μη-ηλεκτροδοτούμενων κατοικιών, το 28,46% (11.579) εντοπίζεται στην 6η κοινότητα, ενώ τα υπόλοιπα κατανέμονται σχετικά ισότιμα στις άλλες Δ.Κ. (Πίνακας 7, Χάρτες 2 & 3). Αν τα εξετάσουμε σε σχέση με το στεγαστικό απόθεμα (κανονικές κατοικίες στην απογραφή 2021), μεγαλύτερα ποσοστά εμφανίζουν η 3η (14,7%) και 6η (12,52%) κοινότητα, ενώ τα χαμηλότερα ποσοστά Μ.Η. είναι στην 7η (5,15%). Η 1η κοινότητα συγκεντρώνει το  25,9% των επαγγελματικών Μ.Η. ακινήτων. Ακολουθούν η 3η, η 2η και η 6η.

Πίνακας 8: Χωρική κατανομή των Μ.Η. ανά Δημοτική Κοινότητα

Πηγή: Δήμος Αθηναίων (στοιχεία ΔΕΔΔΗΕ), Σεπτεμβριος 2025 και ΕΛΣΤΑΤ 2021

Στον Χάρτη 2 βλέπουμε την χωρική κατανομή του ποσοστού των οικιακών Μ.Η. στο σύνολο των Μ.Η. ακινήτων, καθώς και το απόλυτο μέγεθος των Μ.Η. ακινήτων σε επίπεδο ταχυδρομικού κωδικού (Τ.Κ.). Κατά μέσο όρο τα μισά μη ηλεκτροδοτούμενα ακίνητα είχαν οικιακή χρήση. Το ποσοστό είναι χαμηλότερο σε περιοχές με μεγαλύτερο αριθμό επαγγελματικών ακινήτων και αντίστροφα, ενώ επηρεάζεται και από τον συνολικό αριθμό των Μ.Η. σε κάθε Τ.Κ..

Χάρτης 2: Ποσοστό κατοικιών στο σύνολο των μη ηλεκτροδοτούμενων ακινήτων και πλήθος Μ.Η. ανά Τ.Κ.

Η εικόνα αλλάζει, αν εξετάσουμε το σύνολο των οικιακών Μ.Η. ακινήτων στο στεγαστικό απόθεμα (Χάρτης 3). Το ποσοστό φαίνεται μεγαλύτερο στις περιοχές της 1ης και 3ης ΔΚ όπου ιστορικά δεν αναπτύχθηκε η χρήση της κατοικίας όπως το ιστορικό και εμπορικό κέντρο ή περιοχές με σχετικά μικρό αριθμό κατοικιών και συνθήκες υποβάθμισης και αποεπένδυσης, όπως και οι περιοχές του Μεταξουργείου και του Γκαζιού, καθώς και γύρω από την Ομόνοια.

Χάρτης 3: Ποσοστό κατοικιών προς απόθεμα κανονικών κατοικιών της ΕΛΣΤΑΤ 2021 και πλήθος οικιακών Μ.Η. ανά Τ.Κ.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει η χρονικότητα των ηλεκτροδιακοπών καθώς δίνει μια εικόνα της περιόδου αποσύνδεσης των ακινήτων που εξακολουθούν να βρίσκονται εκτός χρήσης (Γράφημα 2). Η διάρκεια παραμονής εκτός χρήσης αποτελεί κρίσιμο δείκτη στην αξιολόγηση των αιτιών της κενότητας, ιδιαίτερα για τον σχεδιασμό πολιτικών επανενεργοποίησης. Επιπλέον, μας επιτρέπει να συσχετίσουμε τις περιόδους έξαρσης ή ύφεσης στις ηλεκτροδιακοπές με αλλαγές και μετασχηματισμούς που συμβαίνουν την αντίστοιχη περίοδο. Το 14,4% των οικιακών Μ.Η. φαίνεται να είναι εκτός σύνδεσης για πάνω από 20 χρόνια, το 25,5% μεταξύ δέκα και είσοσι χρόνια

Γράφημα 2: Μη-ηλεκτροδοτούμενα ακίνητα ανά έτος ηλεκτροδιακοπής (1994-2025)

Πηγή: Δήμος Αθηναίων (στοιχεία ΔΕΔΔΗΕ), Σεπτεμβριος 2025

H αύξηση στις διακοπές ηλεκτροδότησης από το 2010 και μέχρι το 2014, με κορύφωση το 2012, συνδέεται άμεσα με την επιβολή του ΕΕΤΗΔΕ (φόρος ακινήτων που συλλέχθηκε αρχικά μέσω των λογαριασμών ηλεκτρικού ρεύματος), αλλά και ευρύτερα λόγω της αποεπένδυσης που ακολούθησε την οικονομική κρίση και της εγκατάλειψης ακινήτων από τους ιδιοκτήτες τους λόγω κόστους συντήρησης ή λόγω χρεών. Η έξαρση στις διακοπές στα οικιστικά ακίνητα κατά τα πιο πρόσφατα έτη (2024-2025) είναι σε έναν βαθμό αναμενόμενη καθώς σχετίζεται με την δυναμική στην αγορά ακινήτων και τις μεταβατικές διαδικασίες πώλησης, ενοικίασης ή επανάχρησης των ακινήτων.

Η αυξητική τάση ηλεκτροδιακοπών σε οικιακά ακίνητα της τελευταίας περιόδου οφείλεται πιθανόν και στην αυξημένη επενδυτική δραστηριότητα σε ακίνητα σε κεντρικές γειτονιές του Δήμου, καθώς και στις διαδικασίες συσσώρευσης ακινήτων από τράπεζες και εταιρείες διαχείρισης χρέους. Τέλος, ο μεγάλος αριθμός ηλεκτροδιακοπών που έχει καταγραφεί το 1994 δεν φαίνεται να σχετίζεται με κάποια σημαντική αλλαγή την περίοδο εκείνη, και πιθανά προκύπτει από τη διοικητική διαχείριση της απουσίας στοιχείων για παλαιότερες ηλεκτροδιακοπές και με την ιστορικότητα του μητρώου.

Η χαρτογράφηση των κενών ακινήτων ανά περίοδο ηλεκτροδιακοπής (Χάρτης 4) μας δίνει μια διαχρονική εικόνα των χωρικών συγκεντρώσεων των διακοπών και αποτυπώνει τις χωρικές εντάσεις στις διαδικασίες αστικού μετασχηματισμού των διαφορετικών περιόδων. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η περίοδος 2010-2014, καθώς φαίνεται ότι μεγάλο μέρος των ακινήτων που βγήκαν εκτός χρήσης εκείνη την περίοδο δεν έχουν επανασυνδεθεί.

Χάρτης 4: Εξέλιξη μέσου όρου διακοπών ηλεκτροδότησης κατοικιών για την περίοδο 1995-2024 (ανά πενταετία) ανά Τ.Κ

Στον Χάρτη 5 σε αποχρώσεις του κόκκινου απεικονίζονται οι ΤΚ που έχουν δείκτη Συντελεστή Χωροθέτησης (Σ.Χ.) πάνω από 1 (δηλαδή πάνω από τον μέσο όρο του συνόλου του Δήμου) και δηλώνουν περιοχές με μεγαλύτερο ποσοστό επαναφοράς μη ηλεκτροδοτούμενων ακινήτων κατά την περίοδο 2024-2025. Ενδεχομένως αυτό σχετίζεται με εντονότερη δραστηριότητα μεταβιβάσεων, ανακαινίσεων και αλλαγής ενοίκων. Αντίθετα, το κέντρο και οι δυτικές συνοικίες μοιάζει να έχουν πιο αργούς ρυθμούς επαναφοράς (σε αποχρώσεις του μπλέ), όπως και περιοχές που ενδεχομένως είχαν πιο έντονη δραστηριότητα τα προηγούμενα χρόνια, όπως το Κουκάκι και τα Πετράλωνα. Πιο ασφαλή συμπεράσματα θα μπορούν να εξαχθούν μετά από κάποια χρόνια σταθερής εξαγωγής των δεδομένων και συγκριτικής ανάλυσής τους.

Χάρτης 5: Μεταβολή ποσοστού επαναφοράς μη ηλεκτροδοτούμενων ακινήτων 2024-2025 (Σ.Χ.)

Πηγή: Δήμος Αθηναίων (στοιχεία ΔΕΔΔΗΕ), ΕΛΣΤΑΤ 2021

Η κατανομή των Μ.Η. οικιακών ακινήτων ως προς την περίοδο κατασκευής (Πίνακας 9) παρουσιάζει διαφορές σε σχέση με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ (Πίνακας 4). Μια στις τέσσερις κατοικίες εκτός χρήσης φαίνεται να έχουν κατασκευαστεί πριν το 1960 και αντίστοιχο ποσοστό έχει κατασκευαστεί την περίοδο 1981-2010, ενώ στην περίοδο 1961-1980, που συγκεντρώνει το 70% των κενών με βάση την απογραφή του 2021, έχουν κατασκευαστεί το 46% των οικιακων Μ.Η.. Η απόκλιση αυτή αντανακλά την διαφορά μεταξύ κενών που ενδεχομένως έχουν περιστασιακή ή άλλη χρήση όπως καταγράφονται από την ΕΛΣΤΑΤ, και πραγματικής μη-χρήσης που υποδηλώνει η απουσία ρεύματος. Δεν θα πρεπει να αποκλειστούν λανθασμένα ή ανεπαρκή στοιχεία στις δηλώσεις του ΔΕΔΔΗΕ.

Πίνακας 9. Περίοδος κατασκευής οικιακών Μ.Η. ακινήτων

Πηγή: Δήμος Αθηναίων (στοιχεία ΔΕΔΔΗΕ), ΕΛΣΤΑΤ 2021

Χάρτης 6: Περίοδος κατασκευής οικιακών Μ.Η. ακινήτων ανά Δ.Κ.

Πηγή: Δήμος Αθηναίων (στοιχεία ΔΕΔΔΗΕ), ΕΛΣΤΑΤ 2021

Τέλος, φαίνεται ότι τα ακίνητα που είναι πραγματικά εκτός χρήσης έχουν σε μεγαλύτερο ποσοστό μέγεθος κάτω από 50 τμ σε σχέση με την κατανομή της ΕΛΣΤΑΤ, επιβεβαιώνοντας την υπόθεση ότι πρόκειται μάλλον για απαξιωμένα ακίνητα σε υπόγεια και χαμηλούς ορόφους.

Πίνακας 10: Μέγεθος οικιακών Μ.Η. ακινήτων

Πηγή: Δήμος Αθηναίων (στοιχεία ΔΕΔΔΗΕ), ΕΛΣΤΑΤ 2021

Μεθοδολογικές σημειώσεις και συμπεράσματα

Η συμπληρωματική αξιοποίηση των δύο μεθόδων εκτίμησης του κενού αποθέματος -την απογραφή της ΕΛΣΤΑΤ και του έμμεσου δείκτη μη ηλεκτροδότησης από το μητρώο του ΔΕΔΔΗΕ- ανέδειξε τις διαφοροποιημένες γεωγραφίες, τα χαρακτηριστικά και τις δυναμικές διαμόρφωσης του αποθέματος κενών, αλλά και τους ερμηνευτικούς περιορισμούς κάθε βάσης. Τα κενά στην Αθήνα δεν αντιστοιχούν στα μεγέθη που συχνά επικαλείται ο πολιτικός και δημοσιογραφικός λόγος, παραμένουν ωστόσο πολλά ακόμη και με τον ελάχιστο υπολογισμό της μη ηλεκτροδότησης. Πρόκειται κυρίως για κατοικίες μικρού ή μεσαίου μεγέθους και μεγάλης ηλικίας (άνω των 50 ετών). Σημαντικό ποσοστό παραμένει κενό για μεγάλο διάστημα (20% άνω των 15 ετών), ενώ περαιτέρω διερεύνηση απαιτείται για τα ακίνητα που βγήκαν εκτός χρήσης την περίοδο της οικονομικής κρίσης και παραμένουν αδρανή (20%), καθώς και για το υψηλό ποσοστό κενών κατοικιών νεότερης κατασκευής (27% μετά το 1980).

Τα δεδομένα της απογραφής απαιτούν επίσης συστηματικότερη ανάλυση ως προς τις κατηγορίες μη-κατοικούμενων κατοικιών, που δεν αποτελούν κύρια κατοικία ή δεν εξυπηρετούν στεγαστική χρήση, καθώς μπορούν να αποτελέσουν πεδίο παρέμβασης για την αύξηση της διαθεσιμότητας κύριας κατοικίας. Ενδιαφέρον, αντίστοιχα, παρουσιάζουν και τα κενά επαγγελματικά ακίνητα, τα οποία δεν εξετάστηκαν διεξοδικά σε αυτό το άρθρο. Ο εμπλουτισμός της ανάλυσης με διασταύρωση δεδομένων από άλλες πηγές (φορολογικές δηλώσεις, κτηματολόγιο, υδροδότηση), σε συνδυασμό με στοχευμένες ποιοτικές και επιτόπιες έρευνες, θα συμβάλει στην καλύτερη κατανόηση της ιδιοκτησιακής δομής, της κατάστασης και των δυνατοτήτων ενεργοποίησής τους.

Η δημιουργία τοπικών μηχανισμών παρακολούθησης, όπως το Παρατηρητήριο Κατοικίας, και μη-κερδοσκοπικών δομών διαχείρισης, όπως οι υπηρεσίες κοινωνικής μίσθωσης, αποτελεί αναγκαία προϋποθέση για την κοινωνικά ωφέλιμη επανενεργοποίηση των κενών. Αντίθετα, οι άνευ όρων επιδοτήσεις και φοροαπαλλαγές προς ιδιώτες ιδιοκτήτες ενισχύουν τις πιέσεις της αγοράς χωρίς κοινωνικά και χωρικά δίκαια στεγαστικά αποτελέσματα.

Ευχαριστίες

Το άρθρο εντάσσεται στα αποτελεσμάτα του ερευνητικού έργου SEDE [10]. Μέρος των δεδομένων συλλέχθηκε στο πλαίσιο εκπόνησης της Στρατηγικής Στεγαστικής Πολιτικής του Δήμου Αθηναίων. Θερμές ευχαριστίες στον Σταύρο Σπυρέλλη για την παραγωγή των χαρτών, καθώς και για την πολύτιμη υποστήριξη και υπομονή του, και στην Γεωργία Θυμόγλου για τις χρήσιμες διευκρινίσεις σχετικά με τα δεδομένα της απογραφής.

[1] Ενδεικτικά: Ευρωπαϊκό Σχέδιο Οικονομικά Προσιτής Στέγασης, Housing Advisory Board recommendations to the EC, Repurposing Vacant Spaces into Homes.

[2] Άλλες πιθανές πηγές, όπως τα δεδομένα της φορολογικής αρχής, δεν μπορούν προς το παρόν να αξιοποιηθούν με επαρκή εγκυρότητα, καθώς στις δηλώσεις φορολογίας εισοδήματος από ακίνητα (Ε2) και τις δηλώσεις ακίνητης περιουσίας (Ε9) δεν αναγράφονται στοιχεία ταυτοποίησης μοναδικών ακινήτων, αλλά τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα των φορολογούμενων επί αυτών. Η ενδεχόμενη δημιουργία ενιαίου Μητρώου Ιδιοκτησίας και Διαχείρισης Ακινήτων που ανακοινώθηκε πρόσφατα, θα μπορούσε να προσφέρει πιο ολοκληρωμένη εικόνα για τα κενά.

[3] Στην τελευταία απογραφή οι κανονικές κατοικίες διακρίνονται σε κατοικούμενες και κενές, οι οποίες διακρίνονται σε εξοχικές (εννοιολογικά περιλαμβάνονται και οι τουριστικές μισθώσεις), δευτερεύουσες (συστηματικής περιστασιακής ή εποχικής χρήσης), κενές προς ενοικίαση, προς πώληση, προς κατεδάφιση ή για άλλη αιτία. Στην τελευταία κατηγορία εντάσσονται ενδεικτικά περιπτώσεις πλήρους εγκατάλειψης, μη ηλεκτροδότησης ή πρόθεσης μελλοντικής χρήσης από μέλη της οικογένειας.

[4] Ο πολύ μεγάλος αριθμός κενών προς ενοικίαση δεν αντιστοιχεί με την προσφορά κατοικιών που εμφανίζεται στις πλατφόρμες αγγελιών (π.χ. στις 17/12/2025 εμφανίζονται στον spitogato.gr 7.591 και στο indomio.gr 8.355 κατοικίες προς μίσθωση). Παρά την χρονική απόσταση από την απογραφή, αυτό δημιουργεί ερωτήματα ως προς τις περιπτώσεις ακινήτων που εντάσσονται σε αυτή την κατηγορία. Πιθανά σε αυτή έχουν καταγραφεί εκ παραδρομής βραχυχρόνιες μισθώσεις που σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ τυπικά εμπίπτουν στις εξοχικές κατοικίες. Αυτή η υπόθεση υποστηρίζεται και από τον πολύ χαμηλό αριθμό εξοχικών κατοικιών που καταγράφηκαν το 2021.

[5] Η παροδική ή μεταβατική μη-χρήση (frictional vacancy) αφορά κατοικίες που βρίσκονται στην αγορά προς πώληση ή ενοικίαση και θεωρείται φυσιολογική, καθώς συνδέεται με τη λειτουργία και την κινητικότητα της αγοράς και τις χρονικές υστερήσεις μεταξύ αλλαγών χρήστη (εκτιμάται συνήθως στο 3-6%). Αντίθετα, η διαρθρωτική μη-χρήση (structural vacancy) αφορά κατοικίες που παραμένουν εκτός αγοράς για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα, λόγω παλαίωσης ή απαξίωσης, εκτεταμένης ανακαίνισης, ιδιοκτησιακών ή θεσμικών ζητημάτων, κερδοσκοπικών στρατηγικών ή έλλειψης ενδιαφέροντος από τους ιδιοκτήτες. Διακρίνεται επίσης η περιστασιακή μη-χρήση (occasional vacancy) που συνδέεται κυρίως με δευτερεύουσες κατοικίες και τον τουρισμό (FEANTSA 2016:5).

[6] Η εξέλιξη αυτή αποτυπώνεται και στη σημαντική άνοδο του δείκτη κατοικιών ανά 1.000 κατοίκους, ο οποίος αυξάνεται από 468 το 1991 σε 679 το 2021 (από τις υψηλότερες τιμές μεταξύ των χωρών του OASA, OECD 2024, ΗΜ1.1. Housing stock and construction), αποτυπώνοντας την υπερπαραγωγή κατοικίας σε σχέση με τις πραγματικές στεγαστικές ανάγκες, κάτι που αντανακλά τη βαρύνουσα σημασία της οικοδομικής δραστηριότητας στη διαμόρφωση της οικονομίας της Αθήνας, στο πλαίσιο του ευρύτερου εθνικού αναπτυξιακού προτύπου.

[7] Τα δεδομένα στο παρόν άρθρο εξάχθηκαν στον Σεπτέμβριο του 2024 και τον Σεπτέμβριο του 2025. Αυτό επιτρέπει μια πρώτη διαχρονική ανάλυση του ρυθμού μεταβολής των Μ.Η., ωστόσο για πιο ασφαλή συμπεράσματα απαιτείται πιο μακροπρόθεσμη παρακολούθηση.

[8] Οι οικιακές παροχές το 2025 (508.984) υπερβαίνουν σημαντικά τον αριθμό των κανονικών κατοικιών που κατέγραψε η ΕΛΣΤΑΤ το 2021 (437.188), με διαφορά 71.792 μονάδων. Οι λόγοι αυτής της απόκλισης δεν είναι απολύτως σαφείς: παροχές δηλωμένες ως οικιακές ενδέχεται να μην αντιστοιχούν σε χρήση κατοικίας και συνεπώς να μην καταγράφονται στην απογραφή, ενώ ορισμένες κατοικίες μπορεί να διαθέτουν περισσότερες από μία οικιακές παροχές. Η ερμηνεία της διαφοράς απαιτεί περαιτέρω διερεύνηση. Στις αναλύσεις που ακολουθούν, τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ χρησιμοποιούνται ως βάση αναφοράς για το οικιστικό απόθεμα.

[9] Το πρώτο εννεάμηνο του 2025 καταγράφηκαν 11.256 αιτήσεις ηλεκτροδιακοπής οικιακών ακινήτων, αυξημένες κατά 120% από τις αιτήσεις ηλεκτροδιακοπής του 2024 που ήταν 5.115. Στις αναλύσεις που ακολουθούν έχουν αφαιρεθεί οι διακοπές του 2025.

[10] Ερευνητικό πρόγραμμα « Κοινωνικοί διαχωρισμοί και αποστέρηση στην Αθήνα 2011-2021 » (SeDe). Πρόγραμμα χρηματοδοτούμενο από το ΕΛΙΔΕΚ στο πλαίσιο της Προκήρυξης «Χρηματοδότηση της Βασικής Έρευνας (Οριζόντια υποστήριξη όλων των Επιστημών), Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (Ελλάδα 2.0)» και φορέα υλοποίησης το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών. (Επιστημονικά Υπεύθυνος: Σ. Ν. Σπυρέλλης). https://www.sedeproject.eu

Γράφημα 7: Ο Συντελεστής χωροθέτησης (ΣΧ) για τον πληθυσμό από αναπτυσσόμενες χώρες στις 6 γειτονιές μελέτης, 1991-2021

Πηγή: ΕΚΚΕ-ΕΛΣΤΑΤ 2015, ΕΛΣΤΑΤ 2021

Χάρτης 9 & 10: Κατανομή πληθυσμού από αναπτυσσόμενες χώρες στις 6 γειτονιές μελέτης, ΜΟΧΑΠ 1991 & 2021

Πηγή: ΕΚΚΕ-ΕΛΣΤΑΤ 2015, ΕΛΣΤΑΤ 2021

Λόγοι και αφηγήσεις των κατοίκων για το Πεδίον και τις γειτονιές του

Με βασικά ερωτήματα τη χρήση του πάρκου και τη συμπερίληψή του (ή μη) στις καθημερινές διαδρομές των κατοίκων, εστιάζουμε στο προφορικό υλικό των 22 συνεντεύξεων. Ειδικότερα, σε τμήματα του υλικού που σχετίζονται με τους νοητικού χάρτες.

Γκύζη: στοιχεία μιας πυκνής σχέσης

Εννέα από τις συνεντεύξεις μας έγιναν με κατοίκους από του Γκύζη. Εντοπίσαμε σχέσεις διαχρονικές, οι οποίες ναι μεν έχουν εξελιχθεί χρονικά, διατηρούν όμως μια πυκνή και σταθερή σχέση με το Πεδίο.  Οι μαρτυρίες των παλαιότερων κατοίκων αποτυπώνουν μια συνεχή και καθημερινή επαφή: “Όλες, όλοι, όλη η Γκύζη […] κατέβαιναν, δεν είχαν πολλά πράγματα να κάνουν, ας πούμε, δεν είχαν τότε ούτε και πολλή τηλεόραση, δεν είχαν τηλεοράσεις. Και πήγαιναν, ας πούμε, συνέχεια. Ήτανε έτσι ένας περίπατος, η βόλτα τους” (Λουκία, 75 ετών). Η χρήση, ή καλύτερα οι χρήσεις, του Πάρκου φαίνεται να αλλάζουν μαζί με το “μεγάλωμα” των κατοίκων που ζουν σε εγγύτητα με αυτό. Η συνεντευξιαζόμενη συνεχίζει: “τώρα δεν πάω γιατί […] Βόλτα δεν κάνω τώρα. Πρώτα πηγαίναμε πάρα πολύ συχνά. Τώρα, όχι, δεν πάω, δεν μπορώ να πω ότι πηγαίνουμε”.

Χάρτης 11: Το Πεδίο του Άρεως

Πηγή: ΕΚΚΕ-ΕΛΣΤΑΤ 2015, ΕΛΣΤΑΤ 2021

Για τους ηλικιακά νεότερους κατοίκους, το Πεδίον φαίνεται να είναι βασικό σημείο έλξης για την εγκατάστασή τους και συστατικό στοιχείο ορισμού της γειτονιάς τους. Ο παρακάτω συνεντευξιαζόμενος, ορίζει τη γειτονιά του ως “Πεδίον του Άρεως” και συγκεκριμένα: “Εγώ τώρα το λέω Πεδίον Άρεως πρακτικά, γιατί ναι είναι στη γειτονιά Γκύζη ας πούμε, αλλά θεωρώ Γκύζη πιο πολύ προς το κομμάτι προς την πλατεία Γκύζη πάνω. Δηλαδή εδώ το λέω είτε Βαλτινών ή σαν Άλσος δικαστηρίων ή σαν Πεδίον Άρεως […]” (Αλέξανδρος, 36 ετών, βλ. νοητικός χάρτης 1). Κάτοικος της ίδιας περίπου ηλικίας μας αφηγείται “Περπατώντας τυχαία εντελώς ανακάλυψα αυτήν την περιοχή, και είδα την αγγελία στο ισόγειο. Όταν είδα τη θέα από το μπαλκόνι έπαθα σοκ. Μείναμε εδώ χάρη στο Πεδίον” (Κωνσταντίνα, 40 ετών). Όπως αναδεικνύεται και στην περίπτωση της Κυψέλης, η πυκνή σχέση με το Πεδίον προκύπτει και από τη συνέχιση μιας συχνά οικογενειακής κατοίκησης στην περιοχή του Γκύζη.

Γράφημα 8: Νοητικός χάρτης κατοίκου Γκύζι

Πηγή: Ερευνητικό Πρόγραμμα Πεδίον Άρεως (2025)

Εξάρχεια – Μουσείο: συμπληρωματικός ρόλος του Πεδίου

Το υλικό που συλλέξαμε για την περιοχή δείχνει ότι το πάρκο διαδραματίζει έναν περισσότερο συμπληρωματικό ρόλο στην καθημερινότητα των τριών συνεντευξιαζόμενων μας. Η εγγύτητα με άλλους χώρους πρασίνου, κυρίως ο Λόφος του Στρέφη, καθώς και η σύνδεση με τον Εθνικό Κήπο, μέσω των κεντρικών αξόνων της Ακαδημίας και της Πανεπιστημίου, αφήνουν μικρότερες λειτουργικές συνδέσεις με το Πεδίο.

Έτσι, φαίνεται ότι το Πεδίο αποτελεί σχετικά πιο πρόσφατη “προσθήκη” στην καθημερινότητα του Γιώργου, 45 ετών και ιδιοκτήτη διαμερίσματος επί της οδού Ζαΐμη: “Δεν είχα καμία σχέση με το πάρκο. Ως παιδάκι έπαιζα στην Δεξαμενή ή στον Άγιο Νικόλαο. Αλλά και μετά [ως ενήλικας] δεν είχα καμία επαφή με το Πεδίον, δηλαδή θα πήγαινα αν είχε κάποιο φεστιβάλ. Π.χ. ένα μουσικό φεστιβάλ που έκανε μια ομάδα «Ο τρόμος του κενού». Απέκτησα επαφή με το Πεδίο μέσα στην καραντίνα. Τότε που έμενα στου Γκύζη, οπότε πηγαίναμε στο Πεδίον για να κάτσουμε να κάνουμε τη βόλτα μας και έτσι απέκτησα μια εξοικείωση με το μέρος και τώρα κατά κύριο λόγο πηγαίνω λόγω του παιδιού”. Στη συνέχεια της συνέντευξης επισημαίνει τον τοπικό χαρακτήρα του Πεδίου, συγκριτικά με τους μεγάλους χώρους πρασίνου του κέντρου της Αθήνας: “Δεν έχει το Πεδίο, κάτι το οποίο το κάνει ιδιαίτερο ώστε να πάει κάποιος εκεί αν δεν μένει κοντά. Ο Εθνικός κήπος έχει παιδική χαρά στην οποία θα πας επί τούτου. Το Πεδίον έχει μια παιδική χαρά, η οποία είναι οριακά εντάξει” (Γιώργος, 45 ετών, βλ. νοητικός χάρτης 2)

Γράφημα 9: Νοητικός χάρτης κατοίκου Εξαρχείων

Πηγή: Ερευνητικό Πρόγραμμα Πεδίον Άρεως (2025)

Δυτικά της Πατησίων

Και οι τρεις πληροφορητές μας, κάτοικοι της περιοχής που ορίζεται ως Δυτικά της Πατησίων, εγκαταστάθηκαν σχετικά πρόσφατα στη γειτονιά. Η σχέση του Βαγγέλη, 29 ετών, με το Πεδίο του Άρεως μεταβλήθηκε στο πέρασμα του χρόνου, καθώς μετακινήθηκε από τα Εξάρχεια στην Κυψέλη στις αρχές του 2020 και, πολύ πρόσφατα, στην περιοχή Δυτικά της Πατησίων. Όπως διαφαίνεται, η αλλαγή της γειτονιάς κατοίκησης επηρέασε τη συχνότητα επισκέψεων στο πάρκο. Κατά το διάστημα που διέμενε στα Εξάρχεια, δεν το επισκεπτόταν, καθώς το αντιλαμβανόταν ως «ένα σαφές όριο με την Κυψέλη […] Οπότε δεν ήταν τόσο πολύ χώρος επισκεψιμότητας, ήταν πιο πολύ όριο» (Βαγγέλης, 29 ετών).

Αντιθέτως, η Κλειώ δεν επισκέπτεται σήμερα το Πεδίο. Πιο συγκεκριμένα, γνώρισε το πάρκο και τη γειτονιά μέσα από τις επισκέψεις της στη γιαγιά της, κατά την περίοδο της πανδημίας. Όπως ανέφερε χαρακτηριστικά: “Δεν ερχόμουνα κιόλας στην περιοχή πολύ μέχρι την περίοδο του covid που ερχόμουνα γιατί μάζευε κόσμο στο Πεδίον του Άρεως και στην Αγίου Γεωργίου. Αλλά δεν την ήξερα αυτή την περιοχή, ερχόμουν μόνο για να επισκεφθώ τη γιαγιά μου [….] Μαζευόταν πάρα πολύς κόσμος εκεί [στο Πεδίον], μας διώχνανε στις 6 που είχε την απαγόρευση και φεύγαμε και ερχόμασταν στην πλατεία Αγίου Γεωργίου” (Κλειώ, 30 ετών, βλ. νοητικός χάρτης 3). Θεωρεί ότι η περίοδος της πανδημίας συνέβαλε στο να γνωρίσει πολύς κόσμος το Πεδίον, ακόμη και άτομα που προηγουμένως δεν το επισκέπτονταν όπως και η ίδια.

Γράφημα 10: Νοητικός χάρτης κατοίκου Δυτικά της Πατησίων

Πηγή: Ερευνητικό Πρόγραμμα Πεδίον Άρεως (2025)

Μαυρομματαίων: η γειτονιά έναντι του πάρκου, στοιχεία μιας αραιής σχέσης

Από τις τρεις συνεντεύξεις που διενεργήσαμε στην περιοχή διαφαίνεται ότι οι σχέσεις των κατοίκων της οδού Μαυρομματαίων με το Πεδίον είναι αραιές παρόλο που η γειτονιά αυτή βρίσκεται σε άμεση εγγύτητα με το πάρκο. Όπως ανέφερε ο Φίλιππος, 25 ετών φοιτητής, είναι “η κατεξοχήν γειτονιά του πάρκου […] ήταν ο πρώτος δρόμος απέναντι από το πάρκο με διαφήμιση όταν πουλούσαν τα διαμερίσματα τότε, «έναντι πάρκου». […] Ας πούμε και στη δική μου πολυκατοικία αν σκεφτώ, δεν νομίζω ότι κανένας από την πολυκατοικία θα πάει στο πάρκο. Και είναι και οι περισσότεροι πολύ παλιοί. […] Δεν πάνε, δεν πάνε. Δεν ξέρω γιατί. Επειδή είναι τέτοια η επαγγελματική τους δραστηριότητα; Δεν έχουν χρόνο; Αλλά δεν το θεωρούν και τόσο βόλτα, ας πούμε, να πάνε για αναψυχή στο πάρκο. […]. Αλλά κυρίως οι πολύ παλιοί κάτοικοι δεν το πολύ επισκέπτονται θα έλεγα” (Φίλιππος, 26 ετών).

Αντιθέτως, η Ελευθερία, 75 ετών, που κατοικεί στη γειτονιά εδώ και 40 χρόνια ανέφερε ότι η συχνότητα με την οποία επισκέπτεται το Πεδίον του Άρεως έχει μεταβληθεί με την πάροδο του χρόνου. Αν και δεν θυμάται με ακρίβεια τις χρονικές περιόδους των αλλαγών, σημειώνει ότι όταν εγκαταστάθηκε με τους γονείς της στην περιοχή, επισκεπτόταν πολύ συχνά το πάρκο, καθώς είχε σκυλιά και τα πήγαινε βόλτα εκεί. Στη συνέχεια, όπως αναφέρει, η παρουσία μεταναστών που διέμεναν στο πάρκο άλλαξε τη σχέση της με τον χώρο: “Ένιωθες ότι παραβιάζεις την ιδιωτικότητα τους ακόμα κι αν κοιμόταν στη σκηνή. Πως θα πας δηλαδή να περάσεις μπροστά από τη σκηνή του; Δεν αισθανόσουν άνετα. Μετά φύγανε οι μετανάστες […] μετά φέρανε ναρκομανείς […] και κάπου εκεί έτσι άρχισα να μην κάνω πολύ κέφι να πηγαίνω. Έχασα και τα σκυλάκια μου βέβαια και δεν είχα να πάω βόλτα” (Ελευθερία, 75 ετών).

Κοινό στοιχείο και για τους τρεις αποτελεί η προτίμηση για επισκέψεις στο πάρκο τις πρωινές ώρες. Η Ελευθερία διευκρίνισε πως αυτή η επιλογή δεν σχετίζεται με κάποιο αίσθημα ανασφάλειας συγκεκριμένα για το πάρκο αλλά, όπως ανέφερε, το βράδυ αισθάνεται γενικότερη ανασφάλεια στους δρόμους της πόλης. Συνεπώς αυτός είναι και ο λόγος που επιλέγει να μην επισκέπτεται το πάρκο τις βραδινές ώρες και όχι κάποια συγκεκριμένη αρνητική εμπειρία που σχετίζεται με το Πεδίον.  Αντιθέτως, οι δύο πληροφορητές που εγκαταστάθηκαν στη γειτονιά τα τελευταία χρόνια, παρότι δηλώνουν ότι αισθάνονται γενικά ασφαλείς στο Πεδίο, επισημαίνουν πως αυτή η αίσθηση δεν ισχύει για όλα τα σημεία του πάρκου.  Σύμφωνα με τον Φίλιππο, “στις διαδρομές, στα μονοπάτια, προφανώς εκεί είναι πιο απόμερα πιο, πώς να το πω, πιο επικίνδυνα ίσως. Νιώθεις μια ανασφάλεια αυξημένη διότι εγώ περπατώ, πάντα ακούω μουσική και δεν αντιλαμβάνεσαι κάποιον άμεσο κίνδυνο δηλαδή αν κάποιος μπορεί να σου επιτεθεί” (Φίλιππος, 26 ετών, βλ. νοητικός χάρτης 4).

Γράφημα 11: Νοητικός χάρτης κατοίκου Μαυρομματαίων

Πηγή: Ερευνητικό Πρόγραμμα Πεδίον Άρεως (2025)

Κυψέλη

Οι συνεντεύξεις με τους “Κυψελιώτες” κατοίκους που συμμετείχαν στην έρευνα μας δείχνει μια μάλλον πυκνή σχέση με το Πεδίον. Μια σχέση που για την Αλεξία, κάτοικο της ευρύτερης περιοχής ήδη από τα παιδικά της χρόνια, είναι σταθερή και καθημερινή: “Σχεδόν κάθε μέρα θα το διασχίσω για να πάω κάπου. Ειδικά μετά το παιδί, κάθε μέρα γιατί το πάω βόλτα. Αλλά και μόνη μου, εννοώ πριν το παιδί, ήταν πολύ σύνηθες να παίρνω έναν καφέ στο χέρι και […] να πηγαίνω πάρκο να περπατήσω λίγο. Ή και πιο αργά μπορεί να έπαιρνες μια μπύρα και να πήγαινες στην πλατεία Πρωτομαγιάς να κάτσεις. Και πραγματικά νιώθω πολύ τυχερή που είναι τόσο κοντά και έχει αναβαθμιστεί τα τελευταία χρόνια και υπάρχει, και πηγαίνουμε, και είναι ωραία. Ναι, θα έλεγα ότι είναι καθημερινή η σχέση με το πάρκο” (Αλεξία, 43 ετών). Στο ίδιο μήκος κύματος, η Μαρία δηλώνει πως πηγαίνει κάθε μέρα, “ […] εκτός δηλαδή αν βρέχει καταρρακτωδώς ή είναι πολύ αργά και φοβάμαι, όταν σχολάσω θα πάω. Εντάξει, μου αρέσει το πάρκο, το πάρκο πιστεύω είναι το καλύτερο κομμάτι της γειτονιάς” (Μαρία, 33 ετών).

Αντιθέτως, η σχέση της Αντιγόνης με το Πεδίο άλλαξε με το πέρασμα των χρόνων. Γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Κυψέλη αλλά σε μικρή ηλικία μετακόμισε με την οικογένειά της στη Κηφισιά. Έπειτα η ίδια μετακινήθηκε σε διάφορες περιοχές της Αθήνας, ενώ επέστρεψε στην πολυκατοικία που μεγάλωσε, στην Κυψέλη, το 2005. Όταν ήταν μικρή επισκεπτόταν συχνά το πάρκο, πλέον όμως δεν το κάνει για λόγους που έχουν να κάνουν με την απόσταση του από το σπίτι της αλλά και επειδή στη γειτονιά της υπάρχουν και άλλοι χώροι πρασίνου που μπορεί να επιλέξει εναλλακτικά να τους επισκεφτεί. “Βγαίνω για μία δουλειά […] αλλά το πάρκο μου πέφτει ένα τσακ μακριά για το πόσο λίγο εγώ μετακινούμαι και επειδή χάνομαι πάρα πολύ εύκολα, όσες φορές έχω πάει ας πούμε Εξάρχεια με τα πόδια και έχω θελήσει να γυρίσω μέσα από το πάρκο, που μου αρέσει πάντα σαν ιδέα, χάνομαι. Αυτό είναι δικό μου πρόβλημα, δεν νομίζω ότι φταίει το πάρκο […] οπότε έχω πάρα πολλές φορές χαθεί ψάχνοντας την κατάλληλη έξοδο και με έχει πιάσει πανικός, οπότε λίγο το αποφεύγω μόνη μου, ενώ θα ήταν πάρα πολύ ωραίο να μπορώ να το διασχίζω” (Αντιγόνη, 47 ετών).

Η (επανα)ανακάλυψη της Κυψέλης από σχετικά νέους κατοίκους φαίνεται να ενισχύει τη χρήση του πάρκου. Ειδικότερα το διάστημα της πανδημίας, οι συνεντευξιαζόμενοι μας φαίνεται μιλούν με όρους “ανάνηψης” του Πεδίον Άρεως: “Είχε ένα ενδιαφέρον ο τρόπος επανοικειοποίησης. Προφανώς με αρκετούς φασαίους, αυτήν τη νέα τάση της ηλικίας μας. Και το να λιάζεσαι στο Πεδίον του Άρεως πολύ ωραίο, εκεί πίσω από τα παλιά που τα λένε, του Οικονομίδη. Οπότε εκεί στον κόβιντ υπάρχει μια ανάνηψη” (Μαρία, 33 ετών, βλ. νοητικός χάρτης 5).

Γράφημα 12: Νοητικός χάρτης κατοίκου Κυψέλης

Πηγή: Ερευνητικό Πρόγραμμα Πεδίον Άρεως (2025)

Συμπερασματικά, κεντρικό σημείο των συζητήσεων είναι ότι το Πάρκο δρα ως τόπος κοινωνικής συναναστροφής και εξοικείωσης μεταξύ επισκεπτών διαφορετικών ηλικιακών, κοινωνικών και εθνοτικών ομάδων. Όπως προέκυψε από την ανάλυση των ποσοτικών δεδομένων των απογραφών πληθυσμού, η ευρύτερη περιοχή του πάρκου, παρά τις διαφοροποιήσεις που εντοπίζονται, είναι μια περιοχή σχετικά μεικτή. Το πάρκο, κατά συνέπεια, φαίνεται να είναι ανοιχτό στις ποικίλες κοινωνικές και εθνοτικές ομάδες που κατοικούν σε εγγύτητα με αυτό. Και η σχέση του τοπικού πληθυσμού, από όλες τις γύρω γειτονιές, μοιάζει να βρίσκεται σε θετική πορεία τα τελευταία χρόνια. Μέσα από την ανάλυση αυτή αλλά και σε συνδυασμό με συμπληρωματικά δεδομένα που συλλέξαμε στο πλαίσιο του ερευνητικού έργου SeDe (2025), εντοπίζουμε ότι οι ευρύτερες περιοχές γύρω από το Πεδίον, μπορούν να χαρακτηριστούν ως κεντρικές περιοχές σε μετάβαση:

• Ειδικότερα, πρόκειται για κοινωνικά μεικτές περιοχές στις οποίες κυριαρχεί ο λεγόμενος κάθετος κοινωνικός διαχωρισμός, η διαφοροποίηση δηλαδή του κοινωνικο-επαγγελματικού προφίλ των κατοίκων ανάλογα με τον όροφο στον οποίο βρίσκεται το διαμέρισμά τους. Μια συνθήκη η οποία επιτρέπει και διευκολύνει την κοινωνική και εθνοτική συνύπαρξη.
• Παράλληλα, πρόκειται για περιοχές στις οποίες εντοπίζονται υψηλά ποσοστά πωλήσεων και ενοικιάσεων, πρόκειται δηλαδή για περιοχές που μεταβάλλονται ιδιοκτησιακά, ιδίως από το 2017-2018 όταν και συνολικά ανακάμπτει η αγορά ακινήτων, παρουσιάζοντας χαρακτηριστικά διεθνοποίησης και χρηματιστικοποίησης. Η χρηματιστικοποίηση της αγοράς αποτελεί διαδικασία η οποία ανάγει την κατοικία σε επενδυτικό προϊόν, μεταβάλλοντάς το από βασικό και αναγκαίο είδος και κοινωνικό δικαίωμα σε επενδυτικό προϊόν προς εκμετάλλευση και παραγωγής υπεραξίας.
• Ειδικότερα, αυτό φαίνεται στην ανανέωση του αποθέματος κυρίως μικρών (0-50μ2) και μεσαίων (50-100μ2) μονάδων κατοικίας.
• Επίσης, στην περιοχή παρατηρήθηκε και σημαντική αύξηση, πάνω από τον μέσο όρο, των αντικειμενικών αξιών στην τελευταία αναπροσαρμογή τους το 2021. Συνολικά στην Αττική παρατηρούμε μια μέση αύξηση 29,1% ενώ στα Εξάρχεια η αύξηση αυτή αγγίζει το 51,4% στην Κυψέλη και την Βικτώρια το 36,6%.

[1] Την πρόσβαση στα αναλυτικά δεδομένα των απογραφών 1991, 2001, και 2011 προσέφερε η πλατφόρμα «Πανοράμα Στατιστικών Δεδομένων» (ΕΚΚΕ-ΕΛΣΤΑΤ 2015). Τα αναλυτικά δεδομένα της απογραφής του 2021 παραχωρήθηκαν από την ΕΛΣΤΑΤ μετά από ειδική άδεια στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος “Κοινωνικοί διαχωρισμοί και αποστέρηση στην Αθήνα 2011-2021” του ΕΚΚΕ (SeDe 2023). Η ανάλυση πραγματοποιήθηκε στο αναλυτικό επίπεδο των ΜΟΧΑΠ (Μονάδες Χωρικής Ανάλυσης Πόλεων) που αντιστοιχούν περίπου στους Απογραφικούς Τομείς της ΕΛΣΤΑΤ. Η μητροπολιτική Αθήνα αποτελείται από 3.000 ΜΟΧΑΠ με περίπου 1.200 κατοίκους η καθεμία ενώ η περιοχή μελέτης αποτελείται από 49 ΜΟΧΑΠ και συνολικό πληθυσμό 73.200 ατόμων.

[2] Η μελέτη πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος “Η κοινωνικοοικονομική ταυτότητα της ευρύτερης περιοχής του Πεδίου του Άρεως (Πεδίον του Άρεως)” το οποίο χρηματοδοτήθηκε από το Ίδρυμα Ωνάση με φορέα υλοποίησης το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ) και επιστημονικά υπεύθυνους τους Θ. Μαλούτα και Σ.Σπυρέλλη

[3] Στις αναπτυγμένες χώρες κατατάσσονται εκείνες με Human Development Index (HDI) > 0.800 και στις αναπτυσσόμενες εκείνες με HDI ίσο ή < 0.800

[4] Για την ευκολότερη εξαγωγή συμπερασμάτων προχωρήσαμε στον υπολογισμό του συντελεστή χωροθέτησης (Location Quotient), συγκρίνοντας δηλαδή την παρουσία μια ομάδας στη γειτονιά ενδιαφέροντος μας σε σχέση με την παρουσία της ομάδας αυτής στην ευρύτερη μητροπολιτική περιοχή. Ο συντελεστή χωροθέτησης ισούται με 1 όταν η παρουσία μιας ομάδας σε μια γειτονία είναι ίση με τη μέση παρουσία της στη Μητροπολιτική περιοχή, ισούται με 0,5 όταν είναι η μισή και με 2 όταν είναι η διπλάσια.

Εικόνες 7β :  Ανακαινισμένες κατοικίες με ήπιες επεμβάσεις

Φωτογραφία: Γεωργοπούλου Στ. (2018)

Εξελίξεις στον οικισμό μετά το σεισμό του 1999

Το Προεδρικό Διάταγμα του 2001 (ΦΕΚ 376Δ/2001) αποτέλεσε καθοριστική παρέμβαση για τη Νέα Φιλαδέλφεια, καθώς με αυτό ο οικισμός κηρύχθηκε παραδοσιακός. Το άρθρο 3 του διατάγματος καθόρισε συγκεκριμένους όρους και περιορισμούς δόμησης ανά οικοδομικό τετράγωνο, ενώ παράλληλα ανεστάλη η έκδοση οικοδομικών αδειών έως ότου τεθεί σε ισχύ. Σκοπός του ήταν η προστασία της ιδιαίτερης ταυτότητας του προσφυγικού οικισμού, η διατήρηση ήπιων συνθηκών κατοίκησης και ο έλεγχος της ανοικοδόμησης. Το διάταγμα επεδίωξε τη διατήρηση βασικών χαρακτηριστικών του οικισμού, όπως η ξεχωριστή ρυμοτομία με ελλειψοειδείς χαράξεις και το σύστημα «πανταχόθεν ελεύθερο» με προκήπια, καθώς και τα τυπολογικά στοιχεία των κτιρίων: συμπαγείς όγκοι χωρίς έντονες οπισθοχωρήσεις, περιορισμός καθ’ ύψος, απουσία συνεχών ζωνών μπαλκονιών και κεραμοσκεπές με ξύλινα φουρούσια. Επιπλέον, επιβλήθηκαν αυστηροί μορφολογικοί περιορισμοί: ουδέτεροι χρωματισμοί, απαγόρευση δωμάτων (εκτός εξαιρέσεων), εμφανών μεταλλικών στοιχείων και σκυροδέματος, καθώς και απαγόρευση οπτικών παρεμβάσεων όπως εξωτερικά air-condition και δορυφορικά πιάτα, με στόχο την ενιαία αισθητική του οικισμού.

Εικόνες 8 και 9 :  Κτίρια πρό του ΠΔ 2001 (αριστερά) και κτίρια μετά το Π.Δ.2001 (δεξια

Πηγή: Τούση Ε., 2014

Η περιορισμένη αντιπαροχή και η πολυϊδιοκτησία βοήθησαν στη διατήρηση προσφυγικών κατοικιών. Από το 2002 έχουν γίνει παρεμβάσεις προστασίας, όπως δίκτυο πεζοδρόμων και χαρακτηρισμός διατηρητέων κτιρίων προσφυγικής [Εικόνα 10] και βιομηχανικής κληρονομιάς, ενισχύοντας τη διατήρηση της ιστορικής και αρχιτεκτονικής ταυτότητας της περιοχής [14]. Παρά τις πολεοδομικές παρεμβάσεις [15] και τις αλλοιώσεις που επήλθαν με την πάροδο του χρόνου, η περιοχή εξακολουθεί να διατηρεί σε μεγάλο βαθμό την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική της ταυτότητα και την κοινωνική της φυσιογνωμία [16], αναδεικνύοντας τον οικισμό ως ένα ξεχωριστό και αυθεντικό παράδειγμα προσφυγικής κηπούπολης.

Εικόνα 10: Διατηρητέα κτίρια

Πηγή: Γεωργοπούλου Στ.  2018 (εσπερίδα του ΣΑΔΑΣ, Νοέμβριος  2018). «Χαρακτηρισμός ως διατηρητέων δέκα (10) κτιρίων που βρίσκονται εντός ρυμοτομικού σχεδίου Δήμου Νέας Φιλαδέλφειας και όροι δόμησης» (ΦΕΚ 23^Α/24-01-2003) και Χαρακτηρισμός ως διατηρητέου κτιρίου που βρίσκεται εντός εγκεκριμένου ρυμοτομικού σχεδίου του δήμου Ν. Φιλαδελφείας (Ν. Αττικής) και επί των οδών Κυδωνίων 14 κι Ελλησπόντου 7. Καθορισμός ειδικών όρων και περιορισμών δόμησης» (ΦΕΚ 95Α / 13-02-2006),

Σημερινές Προκλήσεις- Επίλογος

Η Νέα Φιλαδέλφεια, ως ιστορικός προσφυγικός οικισμός, αντιμετωπίζει σήμερα σοβαρές πολεοδομικές και κοινωνικοοικονομικές προκλήσεις, οι οποίες απειλούν την αρχιτεκτονική της φυσιογνωμία και την πολιτιστική της ταυτότητα. Η φθορά των προσφυγικών κατοικιών, σε συνδυασμό με την έλλειψη χρηματοδοτικών κινήτρων για τη συντήρησή τους, έχει οδηγήσει σε εκτεταμένη εγκατάλειψη [Εινόνες 9 και 10] ή κατεδάφιση κτισμάτων.

Εικόνες 11 και 12 : Κατοικίες που έχουν εγκαταλειφθεί & δεν κατοικούνται

Πηγή: Παυλάκη Χ. 2024

Παράλληλα, η ανεξέλεγκτη ανοικοδόμηση προηγούμενων δεκαετιών, πριν την επιβολή μορφολογικών περιορισμών [Εικόνες 13 και 14], συνέβαλε στη σταδιακή αλλοίωση του οικιστικού ιστού και στην υποβάθμιση του αστικού περιβάλλοντος.

Εικόνες 13 & 14: Εικόνες σημερινής κατάστασης

Πηγή: Αρχείο Στ. Γεωργοπούλου

Η ανάπτυξη γύρω από το νέο γήπεδο και η επέκταση των εμπορικών δραστηριοτήτων ενισχύουν οικονομικά την περιοχή, αλλά ταυτόχρονα απειλούν να επισκιάσουν τον ιστορικό χαρακτήρα του οικισμού. Παρά τις πιέσεις, η Νέα Φιλαδέλφεια διατηρεί σημαντικά στοιχεία της πολιτισμικής της ταυτότητας, ενώ φορείς όπως το Μουσείο Μικρασιατικού Ελληνισμού συμβάλλουν ενεργά στη διατήρηση της συλλογικής μνήμης. Η ανάγκη για έναν συντονισμένο στρατηγικό σχεδιασμό που θα συνδυάζει βιώσιμη ανάπτυξη με προστασία της ιστορικής ταυτότητας είναι πλέον επιτακτική, υπό το πρίσμα της διατήρησης της συλλογικής αστικής μνήμης.

Ευχαριστίες

Οι συγγραφείς θα ήθελαν να ευχαριστήσουν τον Ομότιμο Καθηγητή Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών  ΕΜΠ κ.Δημήτριο Ησαΐα για την κριτική ανάγνωση του κειμένου και τις πολύτιμες συμβουλές του καθώς και την κ.Γιαννάκη από το Τμήμα Κοινωνικής Μέριμνας της Περιφέρειας Αττικής για την υποστήριξή της ως προς την εύρεση αρχειακού υλικού.

[1] Ο όρος «κηπουπόλεις» αναφέρεται σε έναν τύπο οικισμού που πρότεινε ο Ebenezer Howard στο ομώνυμο έργο του και βασιζόταν στην ιδέα της δημιουργίας πόλεων με συλλογική ιδιοκτησία γης, όχι για κερδοσκοπικούς σκοπούς. Η γη θα ανήκε σε όλη την κοινότητα και θα παραχωρούνταν με μίσθωση σε κατοίκους και επιχειρήσεις για διάφορες χρήσεις – κατοικία, εμπόριο ή άλλες δραστηριότητες. Βλ. Kafkoula, Kiki. (2013). On garden-city lines: Looking into social housing estates of interwar Europe. Planning Perspectives. 28. 10.1080/02665433.2013.737708

[2] Την ίδια περίοδο ωστόσο συναντάμε αντίστοιχο σχεδιασμό σε μη προσφυγικές γειτονιές

[3] Επηρεασμένος από το κίνημα Arts and Crafts και τις κοινωνικές ιδέες του Edward Bellamy και Thomas Jefferson, ο Howard Ebenizer οραματίστηκε έναν τύπο πολεοδομικού σχεδιασμού βασισμένο σε αξίες όπως η ισότητα και η συνεργασία (Κοσμάκη, 1991: 29). Η πρώτη υλοποίηση στο Letchworth επιβεβαίωσε την πρακτική αξία του μοντέλου, ενώ σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις, όπως στο Gartenstadt Mannheim, το σχέδιο προσαρμόστηκε με δημιουργικές λύσεις, όπως οι ελλειψοειδείς χαράξεις (Kafkoula, 2013: 171).

[4] Η παραπάνω εύφορη έκταση εξαιτίας της θέσης της, πολύ κοντά στη συμβολή του ποταμού Κηφισού και των ρεμάτων Γιαρλουμπά και Ποδονίφτη εντοπίζεται αδόμητη το 1889 στο απόσπασμα του χάρτη του Γερμανού χαρτογράφου Johann August Kaupert

[5] Τα διατάγματα «περί ανεγέρσεως ευθηνών οικιών» (ΦΕΚ 113Α΄/1923, 228Α΄/1923 και 337Α΄/1923) προέβλεπαν τη δημιουργία οικισμών από ιδιώτες ή συνεταιρισμούς με κρατική έγκριση και υποστήριξη, απευθυνόμενα σε εύπορες κοινωνικές ομάδες

[6] Η Επιτροπή Αποκατάστασης Προσφύγων (Ε.Α.Π.) ιδρύθηκε στη Γενεύη με πρωτοβουλία της Κοινωνίας των Εθνών, μετά από αίτημα της Ελλάδας για οικονομική βοήθεια μέσω του «Προσφυγικού Δανείου του 1924» και του «Δανείου Σταθεροποιήσεως του 1928», συνολικού ύψους 10.000.000 λιρών Αγγλίας. Η δράση της Ε.Α.Π. ολοκληρώθηκε με τη διάλυσή της στο τέλος του 1930. Η αποστολή της ήταν η στέγαση και η επαγγελματική αποκατάσταση των προσφύγων. Η ελληνική κυβέρνηση παρείχε γη, κρατικούς πόρους και τεχνικό προσωπικό (Αποστόλου, 2007). Η Αγροτική και η Εθνική Τράπεζα διαχειρίστηκαν τα χρέη των προσφύγων ανάλογα με την ιδιότητά τους. Καθοριστική ήταν η συμβολή του αρχιτέκτονα Κώστα Σγούτα (1923–1928), ο οποίος σχεδίασε προσφυγικούς οικισμούς όπως η Νέα Φιλαδέλφεια και η Καισαριανή. Η Νέα Φιλαδέλφεια βασίστηκε σε γερμανικό πρότυπο κηπουπόλεων, με κυκλικό πολεοδομικό σχέδιο (Α. Παπαδάτης), έργο των Π. Μοίρα, Ι. Γονιωτάκη και Π. Δημητρακόπουλου (Κοσμάκη 1991: 253).

[7] Το ήδη δυσεπίλυτο ζήτημα της υδροδότησης επιβαρύνθηκε ακόμη περισσότερο μετά την εγκατάσταση των προσφύγων (Γκιζελή, 1984:204)

[8] Μετά την κατασκευή των κατοικιών από το Υπουργείο Πρόνοιας, εγκαταστάθηκαν αρχικά πυροπαθείς πρόσφυγες του Γηροκομείου, στους οποίους παραχωρήθηκαν μικρότερες κατοικίες (1 δωμάτιο και κουζίνα)

[9] Από τις διατάξεις αυτής της εποχής που αφορούν στην εξελικτική πορεία της περιοχής είναι και η αναφορά στο Ν 6171 του 1934 (ΦΕΚ 214 Α’/10.07.1934) για τη δεντροφυτεμένη έκταση στα ΒΑ του προσφυγικού πυρήνα του οικισμού, ως «Άλσος» που προσδιορίζει και τις γενικότερες προθέσεις των κατοίκων της για τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της.

[10] Το 1951, η ένταξη των Ο.Τ. 55Α, 56Α και 61Α στο σχέδιο πόλης παραβίασε την πρόβλεψη του αρχικού σχεδίου για προστασία του ρέματος Ποδονίφτη, το οποίο όριζε ζώνη ασφαλείας για την αποτροπή πλημμυρών και την ανάδειξή του ως χώρο αναψυχής, σύμφωνα με τη μελέτη των Κωνσταντοπούλου και Πατρίκιου.

[11] Μεταξύ 1960 και 1967, η συνοικία Απομάχων στον Κόκκινο Μύλο μετατράπηκε από αγροτική σε αστική περιοχή μέσω ένταξης στο σχέδιο πόλης και κατασκευής της εθνικής οδού. Ακολούθησε ανάπτυξη υποδομών, όπως το αμαξοστάσιο τρόλεϊ και εκπαιδευτικό κέντρο. Το 1972, η βόρεια οικιστική ενότητα, μαζί με τις Εργατικές Κατοικίες, ενσωματώθηκε στον Δήμο Νέας Φιλαδέλφειας, σηματοδοτώντας νέα φάση αστικής εξέλιξης. (Καλατζοπούλου κ.α., 2010:3).

[12] Πηγή: Π. Τζώνος , Ο. Διαμαντοπούλου, Χ. Πασσάς «Standards και προδιαγραφές οικιστικών προγραμμάτων στην Ελλάδα» Εκδόσεις ¨Εδρα Κτιριολογίας Π.Σ. Α.Π.Θ., Θεσσαλονίκη 1981.

[13] Στοιχεία τυποποίησης με στόχο τη βιομηχανική παραγωγή τους εντοπίζονται στους αντίστοιχους σχεδιασμένους οικισμούς των βιομηχανικά ανεπτυγμένων χωρών, αυτής της χρονικής περιόδου.

[14] Το 2002 δημιουργήθηκε δίκτυο πεζοδρόμων, ενώ το 2003 χαρακτηρίστηκαν διατηρητέες δέκα διπλοκατοικίες δύο βασικών τύπων. Άλλοι σημαντικοί τύποι προσφυγικών πολυκατοικιών δεν συμπεριλήφθηκαν. Το 2011, διατηρητέο κηρύχθηκε το κτίριο στην οδό Μοσχονησίων 8, ενώ το 2012 προστατεύθηκαν σημαντικά κτίρια βιομηχανικής κληρονομιάς, όπως το πρώην εργοστάσιο «Βαμβακουργία» και η καμινάδα του εργοστασίου «Μπριτάννια».

[15] Το διάταγμα του 2003 (ΦΕΚ 254/Δ/25.03.2003) επανέφερε τη χρήση του οικοπέδου του παλαιού γηπέδου της ΑΕΚ ως χώρο αθλητικών εγκαταστάσεων, επιτρέποντας την ανέγερση νέου γηπέδου με αυξημένο ύψος και ειδικούς όρους δόμησης. Προέβλεπε επίσης τη διαμόρφωση του περιβάλλοντος χώρου με κοινόχρηστο πράσινο και κυκλοφοριακές παρεμβάσεις για την ομαλή ένταξη του έργου στην πόλη.

[16] Σύμφωνα με έρευνα πεδίου του 2014 ( Τούση Ε., 2014), το 52% των κατοίκων ήταν απόγονοι προσφύγων, από τους οποίους το 47,2% δεν άλλαξαν ποτέ περιοχή κατοικίας. Το 43,4% παρέμειναν στο προσφυγικό σπίτι πρώτης εγκατάστασης και το 7,9% κατοίκησαν σε παραχωρημένα οικόπεδα. Οι απόγονοι των μικρασιατών προσφύγων, συγκεντρώθηκαν κυρίως στον αρχικό προσφυγικό πυρήνα ή γύρω από αυτόν, ενώ σπάνια σε άλλους οικιστικούς θύλακες.

Πίνακας 2: Τιμές ενοικίασης κατοικιών, Αττική, 2023-2025

Πηγή: Spitogatos, 22.10.2024 και 22.10.2025

Πίνακας 3: Τιμές ενοικίασης κατοικιών, Αττική, 2016-2018

Πηγή: Αναφορές RE/MAX 2016, 2017, 2018

Οι άνισοι τρόποι με τους οποίους αναπτύσσεται το AirBnB συνδέονται, άμεσα ή έμμεσα, και με φαινόμενα αποστέρησης και αποκλεισμού, όπως γίνεται πια ευρέως αντιληπτό.

Διαδεδομένη εμπειρία και σταθερό θέμα συζητήσεων και επεξεργασιών αποτελεί η δυσκολία όλο και περισσότερων νοικοκυριών σε όλο και περισσότερες περιοχές να αποκτήσουν πρόσβαση σε προσιτή και ποιοτική κατοικία, ως αποτέλεσμα της τρομακτικής ανόδου των τιμών ενοικίων και ακινήτων που προκαλείται μεταξύ άλλων και από την εξάπλωση του AirBnB. Ενδεικτικά, ως προς τις τιμές ενοικίων, καταγράφεται ότι στο κέντρο της Αθήνας η τιμή ενοικίασης του τετραγωνικού μέτρου αυξάνεται τα τελευταία χρόνια κατά περισσότερο από 7% ετησίως, από τα 10 ευρώ το 2023 στα 11 περίπου ευρώ το 2024 και στα 11,5 ευρώ το 2025 (Πίνακας 2), ενώ λίγα μόλις χρόνια πριν οι τιμές κυμαίνονταν σημαντικά χαμηλότερα, με το τετραγωνικό μέτρο να κοστίζει 5,5 ευρώ το 2016, 5,63 ευρώ το 2017 και 7,14 ευρώ το 2018 (Πίνακας 3). Η ανησυχητική αυτή πραγματικότητα επιβεβαιώνεται μέσα από εστιασμένες επιστημονικές έρευνες σε διάφορες επιμέρους περιοχές της Αθήνας, όπως η περιοχή της Κυψέλης. Με βάση σχετική έρευνα που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του ερευνητικού έργου «Κοινωνικοί Διαχωρισμοί και Αποστέρηση στην Αθήνα 2011-2021» (SeDe), καταγράφηκε ότι στην Κυψέλη, κατά το έτος 2024, η μέση τιμή ενοικίασης του τετραγωνικού μέτρου κυμαινόταν στα 10 ευρώ και η μέση τιμή ενοικίασης συνολικά στα 781 ευρώ (Πίνακες 4 και 5). Περίπου στα μισά διαθέσιμα προς ενοικίαση ακίνητα, το τετραγωνικό μέτρο κοστίζει περισσότερο από 10 ευρώ ενώ μόλις το 15% των διαθέσιμων προς ενοικίαση ακινήτων νοικιάζονται φθηνότερα από 500 ευρώ. Εν τω μεταξύ, σύμφωνα με την ετήσια «Έρευνα Εισοδήματος και Συνθηκών Διαβίωσης των Νοικοκυριών» της ΕΛΣΤΑΤ, το μέσο ατομικό (μηνιαίο) διαθέσιμο εισόδημα κατά το έτος 2024 ανήλθε μόλις στα 1.000 ευρώ.

Πίνακας 4: Τιμές ενοικίασης διαθέσιμων κατοικιών (ανά τ.μ.), Κυψέλη, 2024

Πηγή δεδομένων: Spitogatos, σύνολο 528 διαθέσιμων κατοικιών στις 17.09.2024. Επεξεργασία: Δημήτρης Μπαλαμπανίδης, Νικολίνα Μυωφά.

Πίνακας 5: Τιμές ενοικίασης διαθέσιμων κατοικιών, Κυψέλη, 2024

Πηγή δεδομένων: Spitogatos, σύνολο 528 διαθέσιμων κατοικιών στις 17.09.2024. Επεξεργασία: Δημήτρης Μπαλαμπανίδης, Νικολίνα Μυωφά.

Με τις τιμές ενοικίων να βρίσκονται σταθερά σε ανοδική τροχιά, πολλά νοικοκυριά κινδυνεύουν ή έχουν ήδη υποστεί εκτοπισμό από διάφορες περιοχές της πόλης, που όχι μόνο γίνονται οικονομικά απρόσιτες αλλά μεταμορφώνονται συνολικά, προκειμένου να είναι ελκυστικές πρωτίστως στους τουρίστες παρά στους μόνιμους κατοίκους. Σε όλο και περισσότερες περιοχές, παρατηρείται καθημερινά μία πραγματική επέλαση κυρίως από καταστήματα εστίασης και αναψυχής, αλλά και καταστήματα όπως μικρά deli παντοπωλεία, εργαστήρια κεραμικών σουβενίρ, πλυντήρια ρούχων και lockers αποσκευών, που μετατρέπουν γειτονιές σε μονοθεματικές περιοχές (ακριβής) κατανάλωσης. Το φαινόμενο αποτυπώνεται χαρακτηριστικά (και ενδεικτικά) στην περιοχή της Κυψέλης, ξανά με βάση σχετική έρευνα που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του ερευνητικού έργου «Κοινωνικοί Διαχωρισμοί και Αποστέρηση στην Αθήνα 2011-2021» (SeDe) και που κατέγραψε τις χρήσεις που αναπτύσσονται στα ισόγεια κατά το έτος 2024, σε αντιπαραβολή με αντίστοιχη έρευνα που είχε πραγματοποιηθεί το 2013 (Χάρτες 5 και 6). Στον πεζόδρομο της Αγίας Ζώνης, λοιπόν, σε σύνολο 78 καταστημάτων, καταγράφηκαν 12 καταστήματα εστίασης-αναψυχής (με κάθε οικοδομικό τετράγωνο να διαθέτει τουλάχιστον ένα), ενώ το 2013 είχαν καταγραφεί μόλις 5 (σε τέσσερα από τα δέκα οικοδομικά τετράγωνα). Επιπλέον, καταγράφηκαν μόλις 12 κλειστά καταστήματα, τα οποία το 2013 ανέρχονταν σε 27, γεγονός που σχολιάζεται συχνά ως αναζωογόνηση των περιοχών και της τοπικής οικονομίας. Πράγματι, συγκριτικά με μία προηγούμενη περίοδο «λουκέτων» στις επιχειρήσεις, τα ισόγεια των πολυκατοικιών ζωντανεύουν ξανά. Όμως, αυτό συμβαίνει μέσα από την εν λόγω κυριαρχία των καταστημάτων εστίασης και αναψυχής ή, αλλιώς, μέσα από την κυρίαρχη τάση μονοκαλλιέργειας χρήσεων και δραστηριοτήτων με επίκεντρο την κατανάλωση και με γνωστά επακόλουθα όπως η κατάληψη των πεζοδρομίων από τραπεζοκαθίσματα, τα απορρίμματα, ο θόρυβος και, συνολικά, η επιβάρυνση και απαξίωση του δημόσιου χώρου.

Χάρτες 5 & 6: Χωρική κατανομή ισογείων κλειστών καταστημάτων και καταστημάτων εστίασης-αναψυχής

Το θεσμικό πλαίσιο για το AirBnB και η ανάγκη για σχεδιασμό και ρυθμιστικές παρεμβάσεις.

Προκύπτει από τα παραπάνω ότι η μεταμορφωτική επίδραση του AirBnB στις γειτονιές της πόλης είναι ισχυρή και πολλαπλή, γεγονός που αντιλαμβανόμαστε ακόμα και εμπειρικά μέσα από δραστικές αλλαγές που παρατηρούμε καθημερινά στα χαρακτηριστικά και στη φυσιογνωμία όλο και περισσότερων περιοχών της Αθήνας. Παράλληλα, φαίνεται ότι το AirBnB συμβάλλει καθοριστικά στην αναπαραγωγή υφιστάμενων και στη δημιουργία νέων ανισοτήτων σε χωρικό και κοινωνικό επίπεδο και συνδέεται με φαινόμενα αποστέρησης και αποκλεισμού, φυσικά σε συνδυασμό με πολλούς ακόμα παράγοντες.

Η διαχείριση των σύνθετων διαστάσεων και των πολλαπλών επιπτώσεων του φαινομένου θα χρειαζόταν σταθερό δημόσιο ενδιαφέρον και διάλογο, καθώς επίσης ενημερωμένες και δραστικές δημόσιες πολιτικές που θα αναγνώριζαν τα προβλήματα από την πλευρά των κατοίκων και της καθημερινής ζωής της πόλης και θα στόχευαν στην επίλυσή τους. Όμως, περίπου είκοσι χρόνια μετά την εμφάνιση του AirBnB, και παρά την εκτενή σήμερα σχετική βιβλιογραφία και τη συσσωρευμένη διεθνή εμπειρία στην εφαρμογή σχετικών μέτρων και πολιτικών, ο δημόσιος σχεδιασμός στην Ελλάδα, όπως αποτυπώνεται στο διαρκώς μεταβαλλόμενο θεσμικό πλαίσιο, είναι αργός, αποσπασματικός, ελλιπής και, κυρίως, απρόθυμος ως προς μία -κοινωνικά και χωρικά δίκαιη- ρυθμιστική παρέμβαση στην AirBnB αγορά.

Για να σταθούμε σε ορισμένα μόνο βασικά σημεία του ελληνικού θεσμικού πλαισίου για το AirBnB, καταρχάς παρουσιάζει ακόμα θεμελιώδη προβλήματα ορισμού του φαινομένου, καθώς επιμένει να κατατάσσει την AirBnB μίσθωση ακινήτων στην «οικονομία του διαμοιρασμού» (ενώ σχεδόν κανένας AirBnB ιδιοκτήτης δεν μοιράζεται πια τον οικιακό του χώρο) και συνεχίζει να την ορίζει ως «αστική μίσθωση ακινήτων» (ενώ πρόκειται ξεκάθαρα πια για «μίσθωση τουριστικών καταλυμάτων»).

Προσφάτως βέβαια, με το νόμο 5073 του 2023, η AirBnB μίσθωση ακινήτων από νομικά πρόσωπα ή από φυσικά πρόσωπα που διαθέτουν περισσότερα από δύο AirBnB ακίνητα ορίστηκε ως «επιχειρηματική δραστηριότητα» και, ως τέτοια, επιβαρύνεται πλέον με ΦΠΑ, τέλος επιτηδεύματος και τέλος παρεπιδημούντων. Και πάλι όμως, πρόκειται για «επιχειρηματική δραστηριότητα» που συνδέεται με την «αστική μίσθωση ακινήτων» και όχι με «τουριστικές μισθώσεις» (ενώ τα AirBnB ακίνητα λειτουργούν πια ως πραγματικά μικρά ξενοδοχεία). Εάν ο νομοθέτης περιέγραφε την AirBnB μίσθωση ακινήτων ως «τουριστική» (και όχι ως «επιχειρηματική») δραστηριότητα, τότε θα έθετε ορισμένα σοβαρά ερωτήματα για τον χωροταξικό και πολεοδομικό σχεδιασμό. Σε ποιες περιοχές και με ποιους (ποσοτικούς και ποιοτικούς) όρους επιτρέπεται η λειτουργία αυτών των κατ’ ουσίαν «τουριστικών καταλυμάτων»; Και, κυρίως, επιτρέπεται η λειτουργία «τουριστικών καταλυμάτων» στο εσωτερικό των πολυκατοικιών; Το θέμα έχει τεθεί (ως προς το πρώτο ερώτημα) στην κρίση του Συμβουλίου της Επικρατείας, έπειτα από προσφυγή της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ) ειδικά για τις AirBnB μισθώσεις ακινήτων στην περιοχή της Πλάκας. Σύμφωνα με την εν λόγω προσφυγή, οι AirBnB μισθώσεις ακινήτων στην περιοχή της Πλάκας είναι παράνομες, καθώς η χρήση αυτή των ακινήτων είναι στην πραγματικότητα «τουριστική», χρήση η οποία δεν επιτρέπεται στην εν λόγω περιοχή.

Με τις παραπάνω αποσαφηνίσεις, ο πρόσφατος νομικός χαρακτηρισμός της AirBnB μίσθωσης ακινήτων ως «επιχειρηματικής δραστηριότητας» δεν φαίνεται να συνδέεται με μία ειλικρινή πρόθεση να οριστεί ο πραγματικός χαρακτήρας του AirBnB αλλά με την πρόθεση να επιβληθούν εισπρακτικά μέτρα. Επιπλέον, το AirBnB, αναγνωρισμένο ως «επιχειρηματική δραστηριότητα», συνδέεται και επίσημα πια με μεγάλους «παίκτες» της AirBnB αγοράς που μπορούν ελεύθερα να συγκροτούν όλο και μεγαλύτερα χαρτοφυλάκια ακινήτων εκτοπίζοντας σταδιακά τους μικρούς ιδιοκτήτες. Στο σημείο αυτό, αγνοήθηκε μία παλαιότερη διάταξη, του νόμου 4472 του 2017, η οποία προβλέπει τη δυνατότητα να θεσπιστεί περιορισμός στους AirBnB ιδιοκτήτες να μισθώνουν έως δύο ακίνητα κατά μέγιστο, περιορισμός που θα απέτρεπε τη συγκέντρωση πολλών Airbnb ακινήτων στα χέρια λίγων μόνο «παικτών» της αγοράς και θα ανέκοπτε ενδεχομένως την απόσυρση μεγάλου αριθμού ακινήτων από την αγορά της μακροχρόνιας μίσθωσης.

Η AirBnB αγορά, λοιπόν, μάλλον απελευθερώνεται περαιτέρω παρά ρυθμίζεται μέσα από όρους και περιορισμούς. Ως περιοριστικό μέτρο θα άξιζε να υπογραμμίσουμε την αναστολή της διάθεσης νέων κατοικιών για AirBnB μίσθωση στην 1η, 2η και 3η Δημοτική Κοινότητα της Αθήνας για τα έτη 2025 και 2026, το οποίο όμως αποτελεί έκτακτο και αποσπασματικό μέτρο, που δεν γνωρίζουμε εάν και πώς θα συνεχίσει να βρίσκεται σε ισχύ. Θα άξιζε επίσης να υπογραμμίσουμε τη θέσπιση τριετούς φοροαπαλλαγής για όσους ιδιοκτήτες διακόπτουν την AirBnB μίσθωση των ακινήτων τους και τα διαθέτουν εκ νέου για μακροχρόνια μίσθωση, ρύθμιση που αφορά βέβαια περισσότερο τους μικρούς «παίκτες» της AirBnB αγοράς. Κατά τα λοιπά, σύμφωνα με ανακοινώσεις στον Τύπο, άλλου τύπου μέτρα όπως χρονικοί ή (επεξεργασμένοι) γεωγραφικοί περιορισμοί του AirBnB είναι μόνο υπό εξέταση.

Σε διαφορετικό πνεύμα από τα θεσπισμένα μέτρα, το παρόν κείμενο κλείνει με μία σύντομη αναφορά σε ορισμένες διαφορετικές προτάσεις πολιτικής. Το AirBnB ως πραγματικός διαμοιρασμός (όταν δηλαδή ένας ιδιοκτήτης μοιράζεται με επισκέπτες τον οικιακό χώρο στον οποίο και ο ίδιος διαμένει) αποτελεί πρακτική που μπορεί να επιτρέπεται ελεύθερα και χωρίς επιβαρύνσεις, όπως συμβαίνει για παράδειγμα στην Γερμανία. Στην περίπτωση όμως των AirBnB ακινήτων που διατίθενται ως «ολόκληρα σπίτια ή διαμερίσματα» (δηλαδή χωρίς τον ιδιοκτήτη να διαμένει εντός), έχουμε να κάνουμε με μία κατ’ ουσίαν τουριστική δραστηριότητα, με οικιστικά ακίνητα που μετατρέπονται σε τουριστικά καταλύματα, η λειτουργία των οποίων θα έπρεπε να υπόκειται στις (χωροταξικές και πολεοδομικές) ρυθμίσεις για τις χρήσεις τουρισμού, που επιτρέπονται σε συγκεκριμένες περιοχές και με συγκεκριμένα όρια ανάπτυξης ενώ απαγορεύονται προφανώς εντός κτιρίων κατοικίας. Τα παραπάνω θεμελιώδη ζητήματα θα ήταν σκόπιμο να συζητηθούν και να ενταχθούν στο πλαίσιο μίας συγκροτημένης δημόσιας πολιτικής για τον τουρισμό συνολικά, σε σύνδεση μάλιστα με αλληλένδετα σοβαρά ζητήματα, όπως η στέγαση και το περιβάλλον, που επίσης απαιτούν μία συγκροτημένη και συνολική προσέγγιση.

[1] Το παρόν άρθρο και πολλά από τα ερευνητικά ευρήματα που παρουσιάζονται σε αυτό βασίζονται στο ερευνητικό έργο «Κοινωνικοί Διαχωρισμοί και Αποστέρηση στην Αθήνα 2011-2021» (SeDe), το οποίο χρηματοδοτήθηκε από το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ) και πραγματοποιήθηκε από τον Νοέμβριο του 2023 μέχρι τον Νοέμβριο του 2025, με φορέα υποδοχής το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Επιστημών (ΕΚΚΕ) και υπό την επιστημονική ευθύνη του Σταύρου Σπυρέλλη. Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το ερευνητικό έργο και τα αποτελέσματά του δημοσιεύονται στην επίσημη ιστοσελίδα: https://www.sedeproject.eu/el/.

[2] Μέσω της πλατφόρμας “Couch Surfing”, οι εγγεγραμμένοι χρήστες ανταλλάσσουν δωρεάν φιλοξενία στο σπίτι τους, συνήθως στον καναπέ τους, με τους οικοδεσπότες να διαμένουν εντός κατά τη διάρκεια της φιλοξενίας (https://www.couchsurfing.com/welcome). Μέσω της πλατφόρμας “Workaway”, οι εγγεγραμμένοι οικοδεσπότες προσφέρουν φιλοξενία στο σπίτι τους, ενώ διαμένουν και οι ίδιοι εντός, με αντάλλαγμα την προσφορά μερικής εργασίας ή εθελοντικής δράσης εκ μέρους των επισκεπτών (https://www.workaway.info/).

[3] Η πλατφόρμα AirBnB, πέρα από την εφαρμογή «Καταλύματα», διαθέτει πλέον δύο νέες εφαρμογές, τις «Εμπειρίες» και τις «Υπηρεσίες» (https://www.airbnb.gr/). Η περιήγηση στις εν λόγω εφαρμογές είναι αποκαλυπτική ως προς το είδος και το κόστος των εμπειριών και των υπηρεσιών που προσφέρονται, τον τρόπο με τον οποίο αυτές διαφημίζονται και, τελικά, το (καταναλωτικό) γούστο το οποίο διαμορφώνουν.

Στην οδό Φίλωνος παρατηρούμε μια διχοτόμηση όσον αφορά τις χρήσεις γης, με άξονα διαφοροποίησης την οδού 2ας Μεραρχίας (Χάρτης 3). Στο δεξί τμήμα της οδού, προς τον Πύργο του Πειραιά, συναντάμε το 58% τον ισογείων, φαίνεται να κυριαρχούσε παραδοσιακά το λιανικό εμπόριο (ρουχισμός, υποδήματα, διάφορα), σήμερα όμως παρουσιάζει έντονη ύφεση, με το 52.7% των ισογείων να είναι κλειστά. Το γεγονός αυτό μπορεί να συνδέεται αφενός με την ύπαρξη μεγάλου αριθμού παλιότερων κτιρίων που δεν καλύπτουν τις σύγχρονες ανάγκες και περιορίζουν τις δυνατότητες ανάπτυξης και αφετέρου με τη μεταβολή της εμπορικής δραστηριότητας στην περιοχή, όπως καταδεικνύει η πρόσφατη ανακαίνιση του Πύργου του Πειραιά και η συγκέντρωση εμπορικών λειτουργιών σε αυτόν. Υπό αυτές τις συνθήκες, οι μεγάλες επιχειρήσεις υπερισχύουν των μικρών, με αποτέλεσμα οι τελευταίες να οδηγούνται σε συρρίκνωση.

Σημαντικό είναι να αναφερθεί το σύμπλεγμα χονδρικού εμπορίου που εντοπίζεται στη συμβολή των οδών Φίλωνος και Μπουμπουλίνας, όπου βρίσκονται τρεις κάβες στη σειρά, οι οποίες καλύπτουν τις ανάγκες των μπαρ της περιοχής.

Πίνακας 1: Καταγραφή ισόγειων καταστημάτων στο δεξί τμήμα της οδού

Χάρτες 4 & 5: Κατανομή ισόγειων καταστημάτων, σε λειτουργία και εκτός λειτουργίας, ανάλογα με την δραστηριότητα τους στην οδό Φίλωνος

Η διαφοροποίηση ανάμεσα στην αριστερή και την δεξιά πλευρά της οδού αποτυπώνεται έντονα και στο κτιριακό απόθεμα, με την δευτερη να συγκεντρώνει σημαντικό αριθμό παλαιότερων αλλά και μερικών διατηρητέων κτιρίων [6] (χάρτης 6), τα οποία σε μεγάλο βαθμό έχουν εγκαταλειφθεί. Η εγκατάλειψη αυτή συχνά οφείλεται στο γεγονός ότι η αποκατάσταση και η αξιοποίησή τους συνιστούν μια ιδιαίτερα δαπανηρή διαδικασία, εφικτή μόνο για ιδιοκτήτες με ισχυρά οικονομικά μέσα (Kritikos, 2023). Στην περίπτωση της Τρούμπας, φαίνεται το υψηλό κόστος συντήρησης να συγκρούεται με την κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα των ιδιοκτητών της περιοχής, καθιστώντας την ιδιοκτησία τους βάρος.

Χάρτης 5: Καταγραφή κτιρίων βάσει της περιόδου κατασκευής

Τελικά οι ιδιοκτησίες αυτές όταν πάψουν να είναι κατάλληλες για χρήση, οδηγούνται στην εγκατάλειψη (Kritikos, 2023) Η υπόθεση αυτή σε κάποιο βαθμό επιβεβαιώνεται για την περίπτωση της οδού Φίλωνος, αφού από τα 13 τέτοια κτίρια, μόνο δύο έχουν ανακαινιστεί για να φιλοξενήσουν μεγάλες αλυσίδες καταστημάτων, με το ένα μάλιστα να είναι κλειστό.

Χάρτης 6: Ανακαινισμένες κτιριακές μονάδες

Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι, παρά τη γενικότερη τάση κατεδάφισης και ανοικοδόμησης που χαρακτήρισε την περίοδο της αντιπαροχής, πολλά από τα παλαιότερα κτίρια της οδού Φίλωνος επιβίωσαν, πιθανόν λόγω της ιστορικής και αρχιτεκτονικής τους αξίας, σε αντίθεση με άλλα που αντικαταστάθηκαν από πολυκατοικίες.

Συχνά αυτά τα κτίρια φαίνονται και σαν καταδικασμένα, λόγω της απουσίας του κράτους, το οποίο αδυνατεί να χρηματοδοτήσει τους οικονομικά ασθενέστερους ιδιοκτήτες για την αποκατάσταση των ιδιοκτησιών τους. Στην οδό Φίλωνος, όπως και αλλού στην Αθήνα, βλέπουμε την ιδιοκτησία ερειπωμένων «ιστορικών» κτιρίων να μετατρέπεται σταδιακά σε ένα αποκλειστικό αγαθό, στα χέρια των «λίγων»,  αφού όπως παρατηρήσαμε μόνο οι πολυεθνικές εταιρείες μπορούν να επενδύσουν.

Παρά την εγκατάλειψη, τα κτίρια αυτά αποτελούν έντονες παρουσίες στον αστικό χώρο, γεννώντας πολλαπλά αφηγηματικά πεδία. Ωστόσο, κυρίαρχο είναι το αίσθημα του μεγαλειώδους (sublime) και της μελαγχολίας που απορρέει από τη λήθη τους (Lyons, 2018).
Όπως γράφει ο Walter Benjamin (Benjamin,1998):

Πέρα από αυτά που επιβιώνουν σε οποιαδήποτε κατάσταση, άλλα έχουν κατεδαφιστεί, αφήνοντας πίσω τους κενά οικόπεδα τα οποία έχουν μετατραπεί σε χώρους στάθμευσης, προκειμένου να εξυπηρετήσουν τις αυξημένες ανάγκες των πολυάριθμων γραφείων/ λειτουργιών που στεγάζονται στις κτιριακές μονάδες της οδού (χάρτης 7). Τους χώρους αυτούς τους συναντάμε σε όλο το μήκος της οδού Φίλωνος, αναδεικνύοντας τον παροδικό χαρακτήρα της, αφού φαίνεται να λειτουργεί ως δρόμος διέλευσης και τόπος εξυπηρέτησης «μεταβατικών» χρηστών, δημιουργώντας μια ζώνη όπου η μόνιμη παρουσία υποκαθίσταται από τη παροδικότητα.

Χάρτης 7 & 8: Χώροι στάθμευσης και χώροι ψυχαγωγίας

Χάρτης 9: Σκαρίφημα της αριστερής πλευράς του δρόμου

Σχεδιασμός: Αφροδίτη Αγγελοπούλου

Η έντονη οχλαγωγία, ειδικότερα τις βραδινές ώρες, κάνει την μετάβαση στην αριστερή πλευρά αντιληπτή, πολύ πριν ο επισκέπτης έρθει σε οπτική επαφή με τον χώρο, με την εκκωφαντική μουσική από τα κλαμπ να τον «υποδέχεται» αρκετά τετράγωνα νωρίτερα και να τον καθοδηγεί σε αυτά. Εδώ, παρατηρείται μια εντελώς διαφορετική χωρική δυναμική. Στην ζωντανή πλευρά του δρόμου, η οποία συνδέεται άρρητα με την φήμη του παρελθόντος του, εντοπίζεται μια έντονη πυκνότητα λειτουργιών αναψυχής, με μόνο το 21.8% των ισογείων αυτής της πλευράς να είναι σήμερα κλειστά (χάρτες 2 & 8).

Σηκώνοντας το βλέμμα, ο επισκέπτης μπορεί να δει πολυώροφα κτίρια, προϊόντα της αντιπαροχής, άνω των τριών ορόφων (χάρτης 10) , ενώ τα περισσότερα ανακαινισμένα κτίρια βρίσκονται σε αυτήν την πλευρά.

Χάρτης 10: Κλιμάκωση κτιριακών μονάδων κατά αριθμό ορόφων

Στο επίπεδο του δρόμου, συναντάμε ένα πλήθος από νυχτερινά κλαμπ, με φωτεινές επιγραφές οι οποίες είναι στα αγγλικά  και  σκοτεινές όψεις που εμποδίζουν την ορατότητα στο εσωτερικό τους, ενισχύοντας έτσι το αφήγημα της «κρυφής» ατμόσφαιρας που χαρακτηρίζει την περιοχή.

Ανάμεσά τους επιβιώνει και ένας πολυλειτουργικός τριώροφος χώρος, που φιλοξενεί κινηματογράφο ερωτικών ταινιών, cabins, dark rooms κ.ά. Η λειτουργία του εκτείνεται από τις πρωινές ώρες έως πολύ αργά το βράδυ, παρέχοντας την αίσθηση ότι ο χώρος είναι προσβάσιμος όποτε το επιθυμεί κανείς, με συνεχή κίνηση καθ’ όλη την διάρκεια της ημέρας.

Πίνακας 2: Καταγραφή ισόγειων καταστημάτων στο αριστερό τμήμα του δρόμου

Έτσι, μπορούμε να συμπεράνουμε πως η ταυτότητα της Τρούμπας εξακολουθεί να συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με τη νυχτερινή διασκέδαση, κυρίως μέσω κλαμπ που υιοθετούν πρακτικές αμφιβόλου αισθητικής και προσφέρουν φθηνές μορφές ψυχαγωγίας.

Το παραπάνω αποκτά μεγαλύτερη αξία αν σκεφτούμε πως η παραδοσιακή μορφή της σεξεργασίας σε μεγάλο βαθμό έχει εκλείψει, καθώς η παραδοσιακή «πιάτσα» συναντάτε όλο και σπανιότερα. Η πρακτική αυτή έχει αντικατασταθεί από διάφορες ψηφιακές εφαρμογές προσβάσιμες από την προσωπική συσκευή του καθενός, οι οποίες προσφέρουν άμεση και εύκολη πρόσβαση από οποιοδήποτε σημείο, με το πάτημα ενός κουμπιού.

Το «αθέατο» και το επίμετρο

Παρά τις αλλαγές που έλαβαν χώρα στην περιοχή, η Τρούμπα εξακολουθεί να διατηρεί την ατμόσφαιρα του «αθέατου» και του «κρυφού». Στο παρελθόν, αυτή η διάσταση εκφραζόταν μέσω δραστηριοτήτων παρέκκλισης που λάμβαναν χώρα σε οίκους ανοχής, ξενοδοχεία και καμπαρέ, σύμφωνα με τον Foucault (Foucault, 2012).

Είναι σημαντικό να αναφέρουμε πως κατά  τις προηγούμενες δεκαετίες, διάφορα σημεία της οδού Φίλωνος αποτέλεσαν καταφύγια για ομάδες ανθρώπων που η πόλη επιχείρησε να αποσιωπήσει από το επίσημο αφήγημά της, όπως οι τοξικομανείς και οι μετανάστες.

Σήμερα, η παροδικότητα που χαρακτηρίζει τις επισκέψεις στην οδό, όπου κάποτε συνδεόταν με τον αγοραίο έρωτα, εκδηλώνεται πλέον μέσω των υποδομών parking. Έτσι, το «αθέατο» δεν έχει σβηστεί, αλλά έχει μετασχηματιστεί μέσα από χρήσεις απαραίτητες για τη λειτουργία της πόλης, όπως οι χώροι στάθμευσης. Συχνά, οι χώροι αυτοί τοποθετούνται σε υπόγεια ή ισόγεια, στην προσπάθεια τους να μην προβάλλουν την δραστηριότητά τους στο δημόσιο χώρο, ωστόσο στο παράδειγμα της Τρούμπας καταλαμβάνουν ακόμα και ολόκληρα κτίρια ή οικόπεδα. Με αυτόν τον τρόπο, η Τρούμπα παραμένει το «αθέατο» κομμάτι του Πειραιά, χωρίς βέβαια να διατηρεί την ίδια μορφή. Σήμερα η περιοχή δεν ταυτίζεται με το προκλητικό ή το παράνομο, αλλά με το λειτουργικό και το παροδικό.

Η Τρούμπα εξακολουθεί να αποτελεί ένα ζωντανό σύμβολο της ιστορίας της πόλης- λιμάνι, όπου το παρελθόν και το παρόν συνυφαίνονται στο αστικό τοπίο. Στο επίπεδο του δρόμου, μπορούμε να διακρίνουμε την χαμένη νύχτα της Φίλωνος και τα σημάδια της κοινωνικής μνήμης. Στο επίπεδο των κτιρίων, οι μονάδες λειτουργούν ως φορείς ιστορίας, όπου ακόμα και η εγκατάλειψή τους δημιουργεί αφηγήσεις. Όμως, τα σημάδια της έντονης νυχτερινής διασκέδασης του παρελθόντος δεν έχουν εξαφανιστεί, αντιθέτως, υφαίνουν την ταυτότητα της περιοχής, δημιουργώντας μια σύνθετη αστική πραγματικότητα.

[1] Γνωστός συνθέτης, στιχουργός και ερμηνευτής του ρεμπέτικου.

[2] Η γέφυρα του ρεμπέτη βρίσκεται απέναντι από την εκκλησία του Αγίου Διονυσίου, περνάει πάνω από τις γραμμές του τρένου (Σιδηροδρομικός Σταθμός Λαρίσης ή Σταθμός της Ξενιτιάς) και καταλήγει στις απαρχές των Βούρλων.

[3] Οι τεκέδες ήταν χασισοποτεία. Συνήθως ήταν παράγκες με 2-3 χαμηλά καθίσματα και συχνά αποτελούσαν χώρους μουσικής επιτέλεσης του ρεμπέτικου τραγουδιού.

[4] Τα στέκια – «Τα Βούρλα» | 31/3/2019 | ΕΡΤ (Ημερομηνία Πρόσβασης 31/8/202

[5] Ντοκιμαντέρ- Η ιστορία της θρυλικής Τρούμπας (istoriatisTroumpas)

[6] Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, https://estia.minenv.gr/

Διπλή ανάπλαση και διπλός εκτοπισμός

Τον Νοέμβριο του 2020, μια συμφωνία μεταξύ της κυβέρνησης, του δήμου, της ΠΑΕ Παναθηναϊκός και μιας σύμπραξης των Alpha Bank και Piraeus Bank επανέφερε το «σχέδιο διπλής ανάπλασης», που αποσκοπούσε στην κατασκευή ενός νέου γηπέδου του Παναθηναϊκού στον Ελαιώνα και την ταυτόχρονη δημιουργία ενός πάρκου στη θέση του παλιού γηπέδου, στην κεντρική λεωφόρο Αλεξάνδρας. Το εγχείρημα, υπολογισμένης αξίας περίπου 500 εκ. ευρώ σε δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις (Μίχας, 2022), ακολουθούσε το ομώνυμο σχέδιο του 2006 από την κεντροδεξιά αρχή της Ντόρας Μπακογιάννη. Το σχέδιο, που είχε διακοπεί το 2013 λόγω πτώχευσης ενός ιδιώτη επενδυτή, είχε οδηγήσει το 2007 στην εκκένωση ενός καταυλισμού Ρομά, ενός από μια σειρά εκτοπισμών της μειονότητας των Ρομά στο διάστημα προετοιμασίας των Ολυμπιακών Αγώνων και τη μετέπειτα περίοδο (COHRE, 2007). Μετά την απόφαση του Κώστα Μπακογιάννη τον Οκτώβριο του 2021 για μη ανανέωση της παραχώρησης του χώρου στο ΥΜΑ, τον Ιούνιο του 2022 το υπουργείο ξεκίνησε τη μαζική μετεγκατάσταση των κατοίκων.

Εικόνα 2: Υπομνήματα που μοίρασαν στους κατοίκους υπάλληλοι του ΥΜΑ το πρωί της 16ης Αυγούστου

Πηγή: E. Sossich 2022

Εικόνα 3: Καμπ Ελαιώνα, Ιούνιος 2022

Πηγή: E. Sossich, 2022

Η εκκένωση αντιμετώπισε την απρόσμενη κινητοποίησή τους, στην οποία πρωτοστατούσαν ακούραστες γυναίκες από το Κονγκό και άλλοι εκπρόσωποι των διαφόρων ομάδων των κατοίκων του καμπ. Μετά από καθιστική διαμαρτυρία μίας εβδομάδας μπροστά στην πύλη, που εμπόδισε τις πρώτες προσπάθειες μαζικής μετακίνησης, οι κάτοικοι οργάνωσαν αρκετές διαδηλώσεις και, υποστηρίζοντας ότι η μετεγκατάσταση στα καμπ της ηπειρωτικής Ελλάδας θα δυσχέραινε τις συνθήκες διαβίωσής τους και θα κατέστρεφε κάθε πιθανότητα ενσωμάτωσης των παιδιών τους, συνάντησαν το δημοτικό συμβούλιο και αντιπροσώπους του ΥΜΑ. Οι αρχές, απτόητες, διέκοψαν στις αρχές Ιουλίου κάθε εγχείρημα που λειτουργούσε στο καμπ, σταματώντας τις δραστηριότητες του ΔΟΜ, της ΕΑΤΑ και αρκετών ΜΚΟ, και διόρισαν μια νέα διοικήτρια, τη Μαρία-Δήμητρα Νιούτσικου, που είχε ήδη διευθύνει το καμπ της Σάμου μεταξύ 2016 και 2020 [9]. Μετά από πολλαπλές αστυνομικές επιχειρήσεις, τη σύλληψη αρκετών αλληλέγγυων και παρατηρητών και περαιτέρω αποτυχημένες προσπάθειες μαζικών μετακινήσεων, τον Σεπτέμβριο επαναφέρθηκε ο προηγούμενος διοικητής του καμπ δίπλα στην καινούργια διοικήτρια. Τελικά η εκκένωση πραγματοποιήθηκε κρυφά, μέσω μικρών μετακινήσεων, ώσπου η κινητοποίηση έχασε την ενέργειά της. Χωρίς αντίσταση πλέον, έγινε μια σειρά μαζικών μετακινήσεων μέχρι την έξωση των τελευταίων κατοίκων από την αστυνομία στις 30 Νοεμβρίου. Στις 12 Δεκεμβρίου, ΥΜΑ και δήμος υπέγραψαν την παράδοση-παραλαβή της περιοχής. Στο καμπ διοργανώθηκε μια εκδήλωση όπου ο Πρωθυπουργός, ο Υπ.ΜΑ και ο δήμαρχος της Αθήνας εξύμνησαν την έναρξη του εγχειρήματος, την «επιτυχή διαχείριση του μεταναστευτικού προβλήματος», την «αποσυμφόρηση στην Αθήνα», την «επιστροφή» αυτού του τμήματος της πόλης «στους δημότες» (Prime Minister GR, 2022). Μετά την «επιτυχή εκκένωση» του καμπ, η Νιούτσικου διορίστηκε Υποδιοικήτρια της Υπηρεσίας Υποδοχής και Ταυτοποίησης, διευθυντικού οργάνου του ελληνικού συστήματος «υποδοχής» (ΥΜΑ, 2024).

Εικόνα 4: Ομιλία του πρωθυπουργού Μητσοτάκη στον Ελαιώνα

Πηγή: Iefimerida (2022). Μητσοτάκης για Ελαιώνα: Δεν πρόκειται απλώς για μια διπλή ανάπλαση, αλλά για μια διπλή και επίκαιρη απάντηση. 12-12-2022.

Πολυεπίπεδη σύγκλιση μεταναστευτικής και αστικής διακυβέρνησης

Η περίπτωση του καμπ του Ελαιώνα δείχνει πώς μια «πολυεπίπεδη διακυβέρνηση» της μετανάστευσης μπορεί να προκαλέσει τη διττή σύγκλιση μεταναστευτικής και αστικής διακυβέρνησης, αλλά και διεθνούς και αστικού εκτοπισμού (displacement) (Roast et al., 2022), με τον τελευταίο να εμφανίζεται ως εργαλείο κυριαρχίας στο «αστικό» «πεδίο μάχης της μετανάστευσης» (battleground of migration) (Dimitriadis et al., 2021) και εργαλείο νομιμοποίησης για νέες διαδικασίες συσσώρευσης κεφαλαίου. Πολλές από τις πολιτικές που διαμόρφωσαν την ΠΕΔ της μετανάστευσης φαίνεται πως αναπτύχθηκαν με σκοπό να κατευθύνουν ή να περιορίσουν την παρουσία των αιτούντων άσυλο και προσφύγων εντός ή εκτός της πόλης, συσκοτίζοντας τη διάκριση μεταξύ «μεταναστευτικών» και «αστικών» πολιτικών σε βαθμό που να μπορεί να υποστηριχθεί ότι οι μεταναστευτικές πολιτικές έχουν μετασχηματιστεί σε αστικές. Η δυναμική θα μπορούσε να εξηγηθεί παρατηρώντας δύο παράγοντες: την απολύτως κεντρική θέση της Αθήνας στην ευρύτερη εθνική πολιτική σκηνή και τη διαδοχή «κεντροαριστερών» και «κεντροδεξιών» διοικήσεων σε δημοτικό και εθνικό επίπεδο ταυτόχρονα, που εξασφάλισε κάποια συνοχή στην εφαρμογή εθνικών και τοπικών πολιτικών. Οι συνθήκες αυτές απέτρεψαν την εμφάνιση «μορφών αποσύνδεσης» (decoupling patterns) που συνηθίζονται σε περιπτώσεις που τοπικές διοικήσεις υλοποιούν αντιθετικά προγράμματα προς εκείνα των περιφερειακών ή εθνικών διοικήσεων (Vergou et al., 2021).

Εικόνα 5: Σύγχρονα και αρχαία ερείπια. Στη φωτογραφία, Νοεμβρίου 2024, η πρώην τοποθεσία του καμπ του Ελαιώνα. Τα κοντέινερ στέγασης έχουν αφαιρεθεί, όμως τα έργα κατασκευής δεν έχουν αρχίσει ακόμα.

Πηγή: E. Sossich

Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα παρόμοιων πολιτικών στη μείωση της παρουσίας των αιτούντων άσυλο στην Αθήνα παραμένει εξαιρετικά αμφίβολη. Αντίθετα, πιστεύω ότι οι πολιτικές αυτές έχουν εξωθήσει πολλούς αιτούντες άσυλο σε ανεπίσημες στεγαστικές λύσεις, επιτείνοντας τον εθνο-φυλετικό διαχωρισμό σε κάποιες περιοχές της πόλης και κάποια τμήματα της αγοράς ενοικίασης. Επιπλέον, η διαμόρφωση του «συστήματος υποδοχής» σε ένα σύστημα εξωαστικών στρατοπέδων εγκλεισμού (extra-urban confinement camps) δεν μπορεί απλώς να παρατηρηθεί και να επισημανθεί, αλλά πρέπει και να απορριφθεί κατηγορηματικά. Η εξορία των αιτούντων άσυλο, η άρνηση του «δικαιώματός τους στην πόλη» (right to the city), ο περιορισμός της ατομικής και συλλογικής τους αυτενέργειας, η αυξημένη τους απομόνωση από την κοινωνία των πολιτών και εξάρτηση από την «ανθρωπιστική βοήθεια» εξαπλώνει τον αποκλεισμό των αιτούντων άσυλο από την «τυπική» ιθαγένεια προς οποιαδήποτε μορφή «ουσιαστικής ιθαγένειας» (substantive citizenship) (Ambrosini & Hajer, 2023), διακινδυνεύοντας την καθολική άσκηση δικαιωμάτων που αποτελεί θεμέλιο της δημοκρατίας, στις στάχτες μιας ηπείρου γεμάτης καμπ.

Ευχαριστίες

Ευχαριστώ τη Λαμπρινή Γ. για τη μετάφραση.

[1] Ο πρώτος επίσημος τίτλος του καμπ ήταν «Ανοιχτή Δομή Φιλοξενίας» βάσει της ΚΥΑ 3/5262, «Σύσταση Ανοιχτής Δομής Φιλοξενίας αιτούντων άσυλο, ευάλωτων ομάδων πολιτών τρίτων χωρών στον Ελαιώνα Αττικής», 18 Σεπτεμβρίου 2015, ΦΕΚ Β 2065/18.09.2015.

[2] Η Υπηρεσία Πρώτης Υποδοχής, που ιδρύθηκε το 2011, θα μετατρεπόταν στην Υπηρεσία Υποδοχής και Ταυτοποίησης (ΥΠ.Υ.Τ.) τον Απρίλιο του 2016.

[3] Η Γενική Γραμματεία Μεταναστευτικής Πολιτικής αποτελούσε μέρος της δομής του Υπουργείου Εσωτερικών. Το 2016 θα εντασσόταν στο Υπουργείο Μεταναστευτικής Πολιτικής.

[4] Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ελαιώνας φιλοξενούσε ήδη τη Διεύθυνση Αλλοδαπών και Μετανάστευσης Κεντρικού Τομέα και Δυτικής Αττικής της Πέτρου Ράλλη (αποκαλούμενη απλώς «Αλλοδαπών» από τους μετανάστες), έδρα των γραφείων που εκτελούσαν τις διοικητικές διαδικασίες της ανανέωσης των αδειών διαμονής, χρησιμοποιούμενη όμως και ως κέντρο κράτησης για εκατοντάδες μετανάστες χωρίς έγγραφα.

[5] Ο αριθμός των κατοίκων βάσει της μέτρησης του ΔΟΜ ήταν συνήθως πολύ μικρότερος από τον πραγματικό αριθμό των μη καταγεγραμμένων κατοίκων που φιλοξενούνταν ανεπίσημα ή υπενοικίαζαν θέσεις στο καμπ και, για πολλούς λόγους, υιοθετούσαν ένα εύρος στρατηγικών για να αορατοποιήσουν την παρουσία τους.

[6] Η κατηγορία της «ΠΕΔ της μετανάστευσης» (MLG of migration) προσδιορίζει ένα μοντέλο διακυβέρνησης που χαρακτηρίζεται από συντονισμό των διαφόρων επιπέδων διοίκησης, ΔΚΟ, ΜΚΟ και άλλων φορέων της κοινωνίας των πολιτών, το οποίο συχνά αναπτύσσεται με στόχο τη μεγαλύτερη προσαρμοστικότητα σε σχέση με τα συγκεντρωτικά ή τοπικά μοντέλα (Dimitriadis et al., 2021).

[7] Την 1η Ιανουαρίου 2020 τέθηκε σε ισχύ ο Νόμος Περί Διεθνούς Προστασίας, η πέμπτη νομοθετική μεταρρύθμιση του ασύλου στην Ελλάδα μετά την έναρξη ισχύος της «Δήλωσης» – αν και κάποιες προσαρμογές στον νόμο αυτό έγιναν μόλις τον Σεπτέμβριο του 2021. Αργότερα, τον Ιούνιο του 2022, η ελληνική βουλή θέσπισε τον Ν. 4939/2022, κωδικοποιώντας σε ένα νομοθέτημα έναν αριθμό τροποποιήσεων εισαγμένων μετά το 2019, ενώ τελικά ένας νέος μεταναστευτικός κώδικας τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2024.

[8] Τα τελευταία πέντε χρόνια, τα ηπειρωτικά καμπ έχουν αναφερθεί με τις εξής ονομασίες:

– CTRC (Controlled Reception Centres for asylum seekers): αγγλική συντομογραφία που χρησιμοποιήθηκε από τη ΜΚΟ RSA και σύντομα υιοθετήθηκε από άλλους φορείς της κοινωνίας των πολιτών ως μετάφραση των «Δομών Φιλοξενίας Αιτούντων Άσυλο», μετά τη νέα ονοματοδότησή τους σύμφωνα με τα άρθρα 35 και 36 του Π.Δ. 106 – ΦΕΚ Α’ 255/23.12.2020. (RSA, 2024).

– CTAC (Controlled Temporary Accommodation Centres): αγγλικό αρκτικόλεξο που χρησιμοποιείται από τη ΜΚΟ AIDA και άλλους φορείς της κοινωνίας των πολιτών ως μετάφραση του ελληνικού τίτλου Ελεγχόμενες Δομές Προσωρινής Φιλοξενίας αιτούντων άσυλο (ΕΔΠΦΑΑ), κατηγορίας που ορίστηκε με το άρθρο 28 του Ν. 4825/2021 (προς τροποποίηση του Ν. 4375/2016).

– CAFTAAS (Controlled Access Facility for Temporary Accommodation of Asylum Seekers): αρκτικόλεξο που αποτελεί την επίσημη μετάφραση του ελληνικού τίτλου Ελεγχόμενες Δομές Προσωρινής Φιλοξενίας αιτούντων άσυλο (ΕΔΠΦΑΑ), κατηγορίας που ορίστηκε με το άρθρο 28 του Ν. 4825/2021. Το ΥΜΑ χρησιμοποιεί αυτά τα ακρωνύμια για να αναφερθεί στις ηπειρωτικές δομές, ενώ η διοίκηση του συστήματος υποδοχής είναι οργανωμένη στη βάση αυτής της κατηγοριοποίησης.

[9] Σε αυτή την περίοδο, αρκετές ΜΚΟ διατύπωσαν ανησυχίες για υπερπληρότητα και παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ανησυχίες που οδήγησαν σε αρκετές αποφάσεις του ΕΔΔΑ (I have rights, 2024, ECtHR, 2024).

Γράφημα 7: Κατοικίες στην Κωνσταντινούπολη (1) και προσφυγικές κατοικίες στον Υμηττό (2), δίδυμα φουρούσια, και λοιπά αρχιτεκτονικά μορφολογικά χαρακτηριστικά

Πηγή: φωτογραφικό υλικό από πρωτογενή έρευνα Τούση Ε. και σύνθεση υλικού, Τούση Ε.

Γράφημα 8: Γενική διάταξη παραδείγματος Zeilenbau στη Γερμανία και η περίπτωση των προσφυγικών της Λ.Αλεξάνδρας, το διάσημο συγκρότημα Karl Marx Hof στη Βιέννη και παράδειγμα προσφυγικών κατοικιών στην Καισαριανή

Πηγή: το γενικό τοπογραφικό των προσφυγικών της Λ.Αλεξάνδρας και της πολυκατοικίας στην Καισαριανή έχει σχεδιαστεί με βάση ορθοφωτοχάρτη της Κτηματολόγιο Α.Ε. από την Τούση Ε., για τις επιμέρους εικόνες αναγράφεται η πηγή στο υπόμνημα του γραφήματος 8, σύνθεση Τούση Ε.

Γράφημα 9: Βασικοί αρχιτεκτονικοί τύποι προσφυγικής εγκατάστασης, στην περιοχή Κεντρικού και Νότιου Τομέα Αθηνών

Πηγή: Σχεδιασμός Τούση Ε., 2023-2024 [7]

Σημερινή Κατάσταση

Μια περιήγηση, σήμερα, στις περιοχές που αναφέρθηκαν πιο πάνω, αναδεικνύει διαφορές στην κατάσταση συντήρησης των προσφυγικών κτισμάτων, στις επικρατούσες χρήσεις καθώς και στην ποιότητα του περιβάλλοντα δημόσιου χώρου. Παράλληλα, κάποιοι από τους θύλακες προσφυγικής εγκατάστασης που αναφέρθηκαν, έχουν ακόμη και σήμερα διακριτά όρια (π.χ. Καισαριανή, Στέγη Πατρίδος, Αλεξάνδρας, Ταύρος κλπ), ενώ σε άλλες περιπτώσεις οι προσφυγικές κατοικίες βρίσκονται διάσπαρτες μέσα στο σύγχρονο αστικό ιστό της περιοχής (π.χ. Βύρωνας, Υμηττός). Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, η καλή κατάσταση συντήρησης σχετίζεται σήμερα με αλλαγή χρήσης, από κατοικία σε χώρους εστίασης, όπως παρατηρήθηκε στην πλατεία Καισαριανής, στην Πανόρμου και σε μικρότερο βαθμό επί της Καλλιρόης. Επίσης, οι αξίες γης και ακινήτων στις περιοχές αυτές παρουσιάζουν διαφοροποιήσεις (Γράφημα 10 και 12). Κρίσιμη παράμετρος για τη συντήρηση των κτιρίων αυτών, αποτελεί το ιδιοκτησιακό καθεστώς των προσφυγικών κατοικιών/διαμερισμάτων. Σε πολλές περιπτώσεις η ύπαρξη πολλών κληρονόμων σε ένα προσφυγικό διαμέρισμα περιπλέκει τις εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης.  Σύμφωνα με την έρευνα πεδίου, οι σημαντικότερες φθορές και τα περισσότερα κενά διαμερίσματα εντοπίστηκαν στη Τζιτζιφιές, στα προσφυγικά της Λ. Αλεξάνδρας, στις μεγάλες πολυκατοικίες της Καισαριανής και στην Καλλιθέα (οδός Ιορδ.Παπαδόπουλου).  Προφανή σημάδια υποβάθμισης σχετίζονται με φθορές στα πλαίσια των κουφωμάτων και στα επιχρίσματα και, σε ορισμένες περιπτώσεις, φθορές στο φέροντα οργανισμό του κτηρίου. Ένα άλλο σημαντικό χαρακτηριστικό σχετίζεται με παράνομες προσθήκες στα διαμερίσματα. (Γράφημα 11). Μια συνολική αποτίμηση της ποιότητας του προσφυγικού οικιστικού αποθέματος στις περιοχές μελέτης παρουσιάζεται στις εικόνες 10, 11 και 12, αναδεικνύοντας θύλακες χαρακτηριζόμενους από χαμηλές τιμές ζώνης και έντονη φθορά οικιστικού αποθέματος.

Γράφημα 10: Συνολική αποτίμηση, τιμές ζώνης και κατάσταση συντήρησης προσφυγικών κτιρίων στην περιοχή μελέτης

Πηγή: Έρευνα πεδίου, κωδικοποίηση υλικού και σχεδίαση πίνακα Τούση Ε., 2024

Γράφημα 11: Η σημερινή κατάσταση

Πηγή: Έρευνα πεδίου σε Τζιτζιφιές, Πανόρμου και Καισαριανή, σύνθεση Τούση, Ε. 2024

Γράφημα 12: Τιμές ζώνης στις περιοχές μελέτης

Πηγή: Στοιχεία από το https://maps.gsis.gr/valuemaps/,  χρησιμοποιήθηκε χάρτης υπόβαθρο σε AutoCAD από το εργαστήριο Χωρικού Σχεδιασμού και Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών, του Τομέα ΙΙ Πολεοδομίας και Χωροταξίας, Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΕΜΠ (2013), σύνθεση Τούση Ε., 2024

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι, η πλειονότητα των μελετημένων περιοχών δεν υπάγεται σε καθεστώς προστασίας.  Συγκεκριμένα, το Μοντερνιστικό συγκρότημα κατοικιών της Λεωφόρου Αλεξάνδρας και ένα προσφυγικό συγκρότημα στην Καλλιθέα έχουν χαρακτηριστεί ως διατηρητέα από το Υπουργείο Πολιτισμού. Επιπλέον, το προσφυγικό κηποπροάστιο της Νέας Φιλαδέλφειας έχει κηρυχθεί ως προστατευμένος παραδοσιακός οικισμός (ΦΕΚ 476Δ). Υπάρχουν επίσης λίγα διάσπαρτα προσφυγικά που έχουν κηρυχθεί από το Υπουργείο Ενέργειας και Κλιματικής Αλλαγής στην Καισαριανή. Όπως έχει ήδη επισημανθεί από ερευνητές (Παπαδοπούλου και Σαρηγιάννης, 2006:9) η προσπάθεια κήρυξης των προσφυγικών συγκροτημάτων ως διατηρητέων αποτελεί μια ιδιαίτερα σύνθετη διαδικασία, η οποία εμπλέκει και κοινωνικο-οικονομικές παραμέτρους στη λήψη σχετικών αποφάσεων.

Συμπεράσματα

Το άρθρο παρουσιάζει μια γενική επισκόπηση της υφιστάμενης κατάστασης των προσφυγικών κατοικιών/συγκροτημάτων του σημερινού κεντρικού και νότιου τομέα Αθηνών, παρουσιάζοντας και το αρχικό πλαίσιο σχεδιασμού τους. Βασικό συμπέρασμα αποτελεί το γεγονός ότι ο αρχικός αρχιτεκτονικός σχεδιασμός παίζει καθοριστικό ρόλο στη σημερινή κατάσταση συντήρησης. Με γνώμονα τη θέση αυτή, τα μικρά διαμερίσματα των περίπου 35m², οργανωμένα σε μεγάλης κλίμακας οικιστικά συγκροτήματα,  απέτυχαν να ανταποκριθούν στις σύγχρονες ανάγκες στέγασης και βρίσκονται σήμερα στην πλειονότητά τους εγκαταλελειμμένα. Αντίθετα, μικρότερης κλίμακας συγκροτήματα με μεγαλύτερης επιφανείας μονάδες κατοικίας, βρίσκονται σε εμφανώς καλύτερη κατάσταση συντήρησης.  Επιπλέον, η μικρή ωφέλιμη επιφάνεια των διαμερισμάτων οδήγησε σε παράνομες προσθήκες στο κτίριο και στον περιβάλλοντα αυτού χώρο. Επιπρόσθετα, νέες χρήσεις έχουν διευκολύνει την ενεργό ένταξη των πρώην προσφυγικών κατοικιών στο σύγχρονο αστικό ιστό. Το γεγονός ότι στην πλειονότητά του το προσφυγικό οικιστικό απόθεμα δεν βρίσκεται σε καθεστώς προστασίας, εγείρει προβληματισμούς για το μέλλον των κτιρίων αυτών και συνακόλουθα για τη διατήρηση της αστικής συλλογικής μνήμης.

Ευχαριστίες

Οι συγγραφείς θα ήθελαν να ευχαριστήσουν θερμά, την κ.Πέννυ Καμπάκη, Αρχιτέκτων Μηχανικό ΕΜΠ, την κ.Βάσω Ρούσση, Δρ. Αρχιτέκτονα Μηχανικό ΕΜΠ, τον κ.Θωμαϊδη και την κ.Γιαννάκη από το Τμήμα Κοινωνικής Μέριμνας, Περιφ.Αττικής, το ΔΙΚΕΜΕΣ/College Year in Athens για την υποστήριξη της έρευνας πεδίου, καθώς και τους κατοίκους των περιοχών που συμμετείχαν στην έρευνα. Θα ήθελαν επίσης να ευχαριστήσουν την κ. Kate Donnelly, για την αρχική γλωσσική επιμέλεια του αγγλικού κειμένου.

[1] Το 1982 ιδρύεται στο Oxford University το Πρόγραμμα Σπουδών για τους πρόσφυγες και το 1988 το Journal of Refugee Studies.
[2]Η Γκιζελή (1984, 10) αναφέρει 1.500.000 και στο Κοινωνία των Εθνών (1926) «Η εγκατάσταση των προσφύγων στην Ελλάδα» αναφέρεται 1.400.000 πρόσφυγες, διευκρινίζοντας ότι ο αριθμός δεν είναι ακριβής διότι πολλοί πρόσφυγες για διάφορους λόγους δεν καταγράφθηκαν κατά την άφιξή τους στην Ελλάδα.
[3]Κείμενο Άρθρου, Κεφάλαιον Α’, Δικαιούχοι-Προϋποθέσεις-Διαδικασία παραχωρήσεως (άρ. 1 του από 27-1/9.2.1953 Β.Δ.)
[4]Βλ. Σαρηγιάννης, «Το ιστορικό πλαίσιο: Η πολιτική κατάσταση μετά το 1949 (τέλος του Εμφυλίου)»
[5]Πληροφορίες σχετικά με το θέμα αυτό παρέχονται και στο Παπαδοπούλου και Σαρηγιάννης,2006.
[6]Οι «δρόμοι στον ουρανό» στην κοινωνική στέγαση περιλαμβάνουν υπερυψωμένους διαδρόμους που συνέδεαν κτίρια κατοικίας ή τμήματα του ίδιου κτιρίου, δημιουργώντας διαδρομές πάνω από το επίπεδο του εδάφους. Σημαντικά παραδείγματα αποτελούν το Park Hill Estate στο Sheffield και το Robin Hood Gardens στο Λονδίνο.
[7]Το φωτογραφικό υλικό είναι πρωτογενές και συλλέχθηκε κατά την έρευνα πεδίου. Οι κατόψεις του Αγίου Σώστη και της Ν.Φιλαδέλφειας είναι προϊόν αποτύπωσης της Τούση Ε (Τούση, 2014), η κάτοψη στα Πέτρινα παραχωρήθηκε από τη συνάδελφο Αρχιτέκτονα Μηχανικό Πέννυ Καμπάκη, για την κάτοψη των προσφυγικών της Λ.Αλεξάνδρας αντλήθηκε υλικό από το δικτυακό τόπο https://archaeologia.eie.gr/archaeologia/gr/arxeio_more.aspx?id=1, για τη σχεδίαση της κάτοψης στη Τζιζτιφιές αντλήθηκε υλικό από το Βασιλείου, 1944, με καθοδήγηση από τη Δρ. Βάσω Ρούσση, για την κάτοψη στο Βύρωνα από Ίδρυμα Βουλής των Ελλήνων, 2006,σελ.53, για όλες τις υπόλοιπες κατόψεις αντλήθηκαν στοιχεία από αρχειακό υλικό του Τμ. Κοινωνικής Μέριμνας Περιφέρειας Αττικής και από τα Γενικά Αρχεία του Κράτους.

Για την πρώτη περίοδο των Βούρλων ο Ηλίας Πετρόπουλος (2010) γράφει:

Στην αυτοβιογραφία του Μιχάλη Γενίτσαρη (1992) διαβάζουμε για τα Βούρλα:

Και ο Νίκος Μάθεσης (Χατζηδούλης, 2000) αναφέρει:

Μεγάλος στιχουργός ο Μάθεσης, αλλά και μεγάλος μάγκας και τσαμπουκάς. Είναι γνωστή η σκληρή του κόντρα με τον Βαμβακάρη, που κατέληξε έπειτα από καβγά μεταξύ τους, στο να καρφώσει δύο πιρούνια στα οπίσθια του Μάρκου. Για την άποψη του Μάρκου για τον Μάθεση, διαβάζουμε στα απομνημονεύματα του (Βέλλιου-Κάιλ, 1978):

Εικόνα 10 & 11: Ο Νίκος Μάθεσης ή Τρελάκιας, αριστερά, και ο Μάρκος Βαμβακάρης, δεξιά

Με το κλείσιμο αυτού του ναού του έρωτα, οι δυστυχισμένες ιέρειες αναγκάστηκαν να αναζητήσουν καινούρια στέκια. Οι πιο άτυχες, διασκορπίστηκαν και ασκούσαν την τέχνη τους υπαίθρια πια ως καλντεριμιτζούδες. Όσες στάθηκαν τυχερές αναβαθμίστηκαν σε τσατσάδες δουλεύοντας σε σπίτια  και άλλες προήχθησαν αποκτώντας ακόμα και τον τίτλο της Μαμάς.

Οι ιστορίες για τα Βούρλα δεν έχουν τελειωμό.

Μπορεί να ανατρέξει κανείς στις σχετικές μαρτυρίες για το συγκεκριμένο θέμα από συγγραφείς και δημοσιογράφους της εποχής όπως ο Μανώλης Κανέλης και η Λιλίκα Νάκου (γνωστή για την πρωτόγνωρη για την εποχή φεμινιστική της δράση)  που περιγράφουν τις προσωπικές τους εμπειρίες  από την άμεση επαφή τους με τους θλιβερούς πρωταγωνιστές του ανθρώπινου δράματος που εκτυλισσόταν εκεί.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η πρόσφατη δίτομη έκδοση της τεκμηριωμένης μελέτης των Σπύρου Παπαϊωάννου και Κώστα Βλησίδη με τίτλο:

‘’Το φρικτόν τέμενος της αμαρτίας’’, καθώς και το συναρπαστικό βιβλίο του Βασίλη Πισιμίση ‘’Τρούμπα, Βούρλα, Λιμάνι’’, που περιέχει ένα σωρό μαρτυρίες ανθρώπων που έζησαν πρόσωπα και πράγματα από κοντά στους χώρους αυτούς.

Εικόνα 12: Η τρομερή δράκαινα των Βούρλων αρχι-τσατσά Ντουντού

Και μερικές Αυστηρώς ακατάλληλες διαφημίσεις της εποχής

Εικόνα 13: Διαφημίσεις της εποχής για την προφύλαξη και αντιμετωπίση σεξουαλικώς μεταδιδόμενων νοσιμάτων

Στην Τρούμπα

Στα  μέσα της δεκαετίας  του 50, ο Πειραιώτικος κόσμος της νύχτας αρχίζει να αλλάζει στέκια και μορφές διασκέδασης. Από τις αρχές του 60 πρωταγωνιστεί πιά η περιοχή της Τρούμπας. Είναι γνωστό πως η ονομασία της προήλθε από το γεγονός ότι οι παλιοί  ναυτικοί πράκτορες προσπαθούσαν ώστε το δικό τους πλοίο να “πιάσει” στην συγκεκριμένη προβλήτα που υπήρχε η ειδική τρόμπα ανεφοδιασμού του σκάφους με νερό.

Την περιοχή όριζαν οι δύο εκκλησίες, ο Άγιος Σπυρίδωνας και ο Άγιος Νικόλαος. Μεταξύ των ορίων της Τρούμπας, οι δρόμοι 2ας Μεραρχίας, Μπουμπουλίνας, Σκουζέ και κυρίως οι παράλληλοι μεταξύ τους και διάσημοι  Φίλωνος και  Νοταρά, με πληθώρα ξενοδοχείων που εξυπηρετούσαν τον αγοραίο έρωτα, κακόφημων σπιτιών και ελκυστικών νυχτερινών κέντρων διασκέδασης με άφθονο ουίσκι και κοπέλες που κρατούσαν συντροφιά στους τακτικούς θαμώνες τους.

Εικόνα 14: Η γειτονιά της Τρούμπας

Ο ελληνικός κινηματογράφος συχνά προσπάθησε να αποτυπώσει το ιδιαίτερο αυτό κλίμα της Τρούμπας, με δραματικές κυρίως ταινίες, άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο πετυχημένες.

Ας θυμηθούμε μερικούς τίτλους

Το κορίτσι της αμαρτίας (1958) – Ναυάγια της ζωής (1959) – Ποτέ την Κυριακή (1960) – Σκότωσα για το παιδί μου (1962) – Ο δρόμος με τα κόκκινα φανάρια (1963) – Τα κόκκινα φανάρια (1963)  – Το Κάθαρμα (1963) – Λόλα (1964) – Καλώς ήρθε το δολάριο (1967) – Τρούμπα 67 (1967) – Οι βάσεις και η Βασούλα (1975)

Εικόνα 15: Αφίσα της ταινίας “Τα κόκκινα φανάρια” (Βασίλης Γεωργιάδης, 1963)

Τα ακούσματα των μπουζουκιών και των μπαγλαμάδων σίγησαν και αντικαταστάθηκαν από τους ρυθμούς του swing και τους ήχους από τις λατινοαμερικάνικες μελωδίες που άκουγαν τα κορίτσια των σπιτιών της οδού Νοταρά καθώς αντηχούσαν από νωρίς το απόγευμα από τα καμπαρέ που κατέκλυζαν τη γειτονική οδό Φίλωνος και λειτουργούσαν ως κράχτες για τους αναρίθμητους  πελάτες τους, κυρίως ναύτες του Έκτου Αμερικάνικου στόλου. Ονομαστά τέτοια καμπαρέ ήταν το ‘’Μπλακ Κατ’’, το ‘’Σανγκάη’’, το ‘’Μοκάμπο’’, το ‘’Πουέρτο Ρίκο’’ το ‘’Μιλάνο’’ το ‘’45 Γιάννηδες’’, το ‘’Λίμπερτυ Μπαρ’’, το ‘’Κιτ Κατ’’, το ‘’Αρζεντίνα’’, το ‘’Τζων Μπουλ’’.

Αξίζει μια μικρή αναφορά στον τότε συνιδιοκτήτη του “Τζων Μπουλ” Γιώργο Βεϊζαδέ. Οι παλιότεροι θυμόμαστε ότι ο εν λόγω “Κύριος” μετά της συζύγου του “Κυρίας” Αντιγόνης Βεϊζαδέ, την 1η και 2η Αυγούστου 1955, έκαψαν με ηλεκτρικό σίδερο το σώμα ενός δωδεκάχρονου κοριτσιού, της Σπυριδούλας Ράπτη, που δούλευε στο σπίτι τους, προκειμένου να παραδεχτεί ότι τους έκλεψε 50 δολάρια –σύμφωνα με δημοσίευμα εφημερίδας του Αγρινίου, η Αντιγόνη Βεϊζαδέ, κατά τη διάρκεια της κατοχής είχε εργασθεί για τα SS. Αφού εξέτισαν την ολιγόχρονη ποινή που τους επιβλήθηκε από το δικαστήριο (4,5 και 5 έτη αντίστοιχα) αποφυλακίστηκαν και σε σύντομο διάστημα πέθαναν

Πρόσωπα και εικόνες μίας άλλης εποχής, εικόνες άλλοτε φωτεινές και άλλοτε σκοτεινές, εικόνες όμως μίας ιστορίας μοναδικής με πρωταγωνιστές ανθρώπους  κάθε λογής, συνηθισμένους ή ιδιαίτερους, που άφησαν το στίγμα τους ανεξίτηλο μέχρι τις μέρες μας. Τα χρόνια πέρασαν και όπως ήταν φυσικό ο Πειραιάς δεν κατάφερε να εναντιωθεί στην λαίλαπα του εξευγενισμού. Η “αναμόρφωση” άρχισε επί χουντοδήμαρχου Σκυλίτση, που πιστός στο δόγμα πατρίς, θρησκεία, οικογένεια, γκρέμισε κυριολεκτικά και μεταφορικά ότι μπορούσε να συνδέει το σήμερα με τα χνάρια από τις μνήμες ενός αμαρτωλού παρελθόντος μιας τόσο ιδιαίτερης και μοναδικής πόλης. Στις 12 Σεπτεμβρίου του 1967, η αρχή έγινε με το σφράγισμα των οίκων ανοχής που είχε σαν αποτέλεσμα να πεταχτούν στο δρόμο περί τις πεντακόσιες περίπου κοπέλες.

Αγραμμοφώνητο τραγούδι του Μπαγιαντέρα (Χατζηδουλής, 2000):

Σήμερα τα τεράστια κρουαζιερόπλοια, που θυμίζουν αποτρόπαιες πολυκατοικίες,  αγκυροβολούν καθημερινά, αδειάζοντας το έμψυχο φορτίο τους που θα αφήσει στην πόλη το πολυπόθητο συνάλλαγμα

Εικόνα 16: Μια εικόνα του Πειραιά σήμερα

Μία εικόνα του Πειραιά σήμερα

Το αεράκι όμως από την αύρα του Σαρωνικού περνώντας ανάμεσα από τα ψηλά κτίρια που στεγάζουν τα γραφεία των ναυτιλιακών εταιρειών, εξακολουθεί να μας δροσίζει και να φέρνει στα αυτιά μας από μακριά μια παλιά γνώριμη μελωδία. Αν ακούσουμε προσεκτικά θα ξεχωρίσουμε τους στίχους. Είναι το γνωστό τραγούδι του Μητσάκη.

[1] Ένα πλήθος αναφορών που συγκρούονται μεταξύ τους, μπορεί να βρει κανείς ως προς την ετυμολογία της λέξης. Ως προς την ερμηνεία του όρου, συγκλίνουν οι απόψεις που χαρακτηρίζουν ως ρεμπέτη, τον περιπλανώμενο, τον ζόρικο, τον ασυμβίβαστο, τον ανυπότακτο, τον άνθρωπο του κοινωνικού περιθωρίου, που έχει τους δικούς του κώδικες τιμής, τις δικές του ηθικές αξίες.
[2] Ο όρος ντουζένια αναφέρεται στον ιδιαίτερο τρόπο κουρντίσματος των μπουζουκιών, ώστε να διευκολύνεται ο μουσικός στο παίξιμο ανάλογα με τον δρόμο που χρησιμοποιεί
[3] Οι λαικοί δρόμοι (κλίμακες) συγγενεύουν με τους αρχαίους μουσικούς Τρόπους των Πυθαγορείων ( Δωρικός, Ιωνικός, Φρύγιος, Λύδιος κ.λ.π). καθώς και με τους μουσικούς Βυζαντινούς Ηχους (Πλάγιος Πρώτος, Πλάγιος Δεύτερος κ.λ.π.).
[4] Οι άθλιοι των Αθηνών, το πρώτο εικονογραφημένο ελληνικό μυθιστόρημα του Ιωάννη Κονδυλάκη, (1861-1920) (Κονδυλάκης, 1894). Η πρώτη έκδοση προσβάσιμη στο:  https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/5/c/a/metadata-8a030266a7f8abae3b3f22cbcf49cc53_1269333260.tkl)
[5]Η Γούβα του Βάβουλα γνωστή και ως «Λάκκα»,  παλιά υποβαθμισμένη συνοικία του Πειραιά, βρίσκεται κοντά στο κέντρο της πόλης. απέναντι από το καπνεργοστάσιο «ΚΕΡΑΝΗΣ». Οι όροι γούβα και λάκκα οφείλονται στην λεκανοειδή μορφολογία του εδάφους της και στο σχεδόν μηδενικό υψόμετρο από την επιφάνεια της θάλασσας.
[6] «Απτάλικος». Πρόκειται για παραδοσιακό χορό της Μικράς Ασίας, παραλλαγή του ζεϊμπέκικου. Είναι πολεμικός χορός μοναχικός ή αντικρυστός και χορεύεται από ένα ή δύο άτομα.

Ο μαραθωνοδρόμος Χασομέρης ήταν ο πλανόδιος εφημεριδοπώλης της γειτονιάς, αλλά είχε μαζί με τ’ αδέλφια του και πρακτορείο τύπου, στη γωνιά Υμηττού και Χρεμωνίδου. Παραδίπλα στον ίδιο δρόμο, το βιβλιοχαρτοπωλείο των Α/φών Δημόπουλου με τις αλησμόνητες μυρωδιές των σχολικών εφοδιασμών.

Εκτός από τα δημόσια, υπήρχαν –απ’ όσο θυμάμαι– δύο ιδιωτικά σχολεία: η Σχολή Α. Καλπάκα «Αι Κυδωνιαί» επί της Τιμοθέου, που τη διοικούσαν οι Μικρασιάτισσες αδελφές Αθηνούλα και Αλεξάνδρα Καλπάκα, και το χριστιανοπρεπές Βυζάντιον επί της Υμηττού, βαθειά τραυματισμένο από τους όλμους των Δεκεμβριανών. Οι αδελφές Καλπάκα ήσαν προοδευτικών αντιλήψεων. Τα πρώτα μετεμφυλιακά χρόνια που φοίτησα για τις μικρές τάξεις του δημοτικού στο σχολείο τους, θυμάμαι πως φιλοξενούσαν κάθε τόσο τον αριστερό Βασίλη Ρώτα, που μας έπαιζε Μπάρμπα Μυτούση στο κουκλοθέατρο του, με βοηθό μία κυρία Βούλα –προφανώς την σύντροφο του Βούλα Δαμιανάκου, αλλά τι σκαμπάζαμε τότε. Αργότερα έμαθα και κατάλαβα πολλά….

Εικόνα 4: Το κτίριο των Σχολών Καλπάκα σήμερα φιλοξενεί το 10ο Επαγγελματικό Λύκειο Αθηνών

Ο Έλβις Πρίσλεϊ και η Άννα από τα Πετράλωνα. Οι τόποι και το τόπι μου.

Γεννήθηκα στην Αθήνα. Στην οδό Ιφικράτους 13, απέναντι από τον κινηματογράφο Παλλάς Παγκρατίου, που ακόμη υπάρχει. Συνοικία με δρόμους που έφεραν δυσκολοπρόφερτα αρχαία ονόματα –που με χαρά θα αναγνώριζα αργότερα στα σχολικά βιβλία– συνοικία μικροαστική από αυτές που αργότερα θα λέγαμε πολυπολιτισμικές, περιστοιχισμένη από ακραιφνώς προσφυγικές, έντονα αριστερές, γειτονιές σηματοδοτημένες ακόμα στο νου μου από μικροσκοπικά σπιτάκια συγγενών που δεν υπάρχουν πια και από ονόματα δρόμων οικεία ήδη τότε από τη μυθική γεωγραφία των οικογενειακών αφηγήσεων. Στις παιδικές μου διαδρομές κυκλοφορούσα μέσα σ’ αυτό το σταυρόλεξο. Έστριβα και ξαναέστριβα προσπαθώντας να προσανατολιστώ σε γωνιές όπως Φιλολάου και Προύσης, Σαπφούς και Τραπεζούντος. Οι διαχωριστικές γραμμές του Εμφυλίου ήσαν νωπές και αποτυπωμένες όχι μόνο στη μνήμη αλλά και στη συμπεριφορά την επιφυλακτική, στην ακόμη καχύποπτη όψη των ανθρώπων, όπως και στις σημαδεμένες από τους όλμους όψεις των σπιτιών τους. Οι διαχωριστικές γραμμές της προσφυγιάς ήσαν πλέον πιο αχνές. Άλλες διαφορές τις είχαν συμπεριλάβει και εν μέρει συγκαλύψει.

Ωστόσο εγώ ήμουν παιδί «προσφυγικής» καταγωγής. Αυτό δεν μου ήταν κάτι το σαφές: Είχα όμως συνειδητοποιήσει, ας πούμε, ότι με κάποιες οικογένειες είχαμε μυστήριους στενούς δεσμούς, ανεξήγητους για μένα, αφού ήξερα πως η τόσο επιλεκτική και ακατάδεκτη κατά βάση μάνα μου στο βάθος δεν τις πολυπήγαινε, ενώ κάποιες άλλες οικογένειες, παρά τους άριστους όρους γειτονίας και παρέας, τις συνόδευε για το παραμικρό μια μοιρολατρική σχεδόν εκ μέρους της κατανόηση αλλά και καταδίκη: «Ε, Παλιοελλαδίτες, τι περιμένεις;» (μεγάλωσα πολύ για να καταλάβω ότι η λέξη δεν ήταν βρισιά, όπως π.χ. παλιόπαιδο).

Από τις πρώιμες επίσης παρατηρήσεις μου υπήρξε το ότι στις οικογενειακές ιστορίες αναφέρονταν πάρα πολλοί τόποι και πάρα πολλά πρόσωπα. Οι σχέσεις και με τα δύο παρέμεναν εξαιρετικά ασαφείς και γοητευτικές. Πολύ αργότερα κατάλαβα ότι όπως οι κοινωνικά εξαθλιωμένοι έχουν συναρπαστική φωτογένεια έτσι και οι  ιστορικά και γεωγραφικά τάλανες και πολύπλαγκτοι έχουν συναρπαστική αφηγηματικότητα. Ωστόσο, από τους πάρα πολλούς ένας τόπος έλειπε. Ο τόπος μιας συγκεκριμένης αναφοράς, την οποία η παιδική μου ανάγκη δεν μπορούσε να αποσαφηνίσει.

Περνούσα τους χειμώνες στην Αθήνα και στο σχολείο και τις διακοπές σε διάφορα χωριά της Μακεδονίας κοντά σε αγρότες συγγενείς. Ούτε όμως αυτή η στερεότυπη «επιστροφή» με ικανοποιούσε. Κάτι μέσα μου έμενε αναπάντητο, και πώς να γινόταν αλλιώς αφού δεν υπήρχε ερώτημα.

Μεγάλωνα καθορισμένη από ενοχλητικούς για μένα όρους – και όρια. Ανάμεσα σε περιχαρακωμένες –παρά τις φιλότιμες, φαινομενικά τουλάχιστον, προσπάθειές τους για επικοινωνία– οικογένειες μετοίκων, που αυξάνονταν ολοένα, ξεριζωμένες με κάποιο τρόπο από κάποιον τόπο. Θυμάμαι τις γυναίκες της γειτονιάς που αντάλλασσαν σκεπασμένα πιάτα με κάποιο ιδιαίτερο φαγητό που μαγείρεψαν, συνήθως τοπική σπεσιαλιτέ δηλωτική της καταγωγής τους. Στο κατώφλι εγκάρδιες ηχηρές ευχαριστίες. Στην κουζίνα, αν κρίνω από τη μάνα μου, υποτιμητικά σχόλια για όλες αυτές τις υποδεέστερες της «δικής μας» κουζίνες. Ντρεπόμουν όταν σε μια αντίστροφη και ολόιδια κίνηση, το πιάτο επιστρεφόταν –και συνήθως από μένα– σκεπασμένο και γεμάτο, και φανταζόμουν την αντίστοιχη σκηνή στην αντίστοιχη κουζίνα. Το γεγονός είναι ότι αυτό η μάνα μου δεν θέλησε να το φανταστεί ποτέ, όσο κι αν δειλά και αβέβαια, –γιατί δεν μπορούσα να απομακρυνθώ πολύ από τον αξιολογικό της πίνακα– το υπαινισσόμουν.

Ανάμεσα στους τόπους όπου μεγάλωνα κύρια θέση σε καθημερινή βάση κατείχαν οι αίθουσες του προσφυγικού συλλόγου, του οποίου βασικά μέλη ήσαν οι γονείς μου και όπου από 4-5 χρονών, υποχρεωτικά, μάθαινα να χορεύω και να τραγουδάω ακατανόητα τραγούδια σε συνθηματική –όπως νόμιζα– γλώσσα, που μου δημιουργούσαν περίεργα ρίγη. Απ’ τη μια, μια ηδονική έλξη, απ’ την άλλη, έντονη απώθηση, γιατί ένιωθα ότι, σαν μοιρασμένο μυστικό, με εντάσσουν σε μια συγκεκριμένη μεγάλη παρέα, θα την έλεγα παρέα των γονιών μου, που δεν μου άρεσε καθόλου –ίσως γιατί ήταν υποχρεωτική, ενώ ταυτόχρονα με χώριζαν από τους συμμαθητές και τους φίλους μου: στο σχολείο ποτέ δεν μαθαίναμε αυτούς τους χορούς και αυτά τα τραγούδια. Πολύ περισσότερο αυτή τη γλώσσα.

Στη γειτονιά τα πράγματα ήσαν πιο ισότιμα, όλοι είχαν ένα καμάρι ή ένα ψεγάδι – όπως το έβλεπε ο καθένας. Ο ψιλικατζής ήταν Κρητικός, ο τσαγκάρης Πόντιος, η νοσοκόμα καμπούρα, ο μπακάλης ομοφυλόφιλος, ο φούρναρης Ηπειρώτης.

Ο φούρνος για μένα ήταν ένα κεντρικό και αποκαλυπτικό σημείο για την απροσδιόριστη απορία μου, όπως και η εκκλησία: ίσως γιατί και στα δύο συγκεντρώνονταν πολλές γριές. Οι γριές πρόδιναν όσα το αθηναϊκό ίματζ των οικογενειών προσπαθούσε να συγκαλύψει. Μιλούσαν ανοιχτά τις ντοπιολαλιές και τις «ξένες» γλώσσες τους –άσε που μερικές επέμεναν να φορούν και τις φορεσιές του χωριού– και τακιμιάζαν ανάλογα. Έχω την εντύπωση πως έδιναν και ραντεβού, γιατί κάθε μεσημέρι γυρνώντας απ’ το σχολειό έβλεπα έξω απ’ το φούρνο δυο μόνιμα πηγαδάκια, ένα κουβέντιαζε στα τούρκικα και ένα στ’ αρβανίτικα. Η γυναίκα του φούρναρη έφτιαχνε παραδοσιακές λιχουδιές για τα έθιμα των διαφόρων ομάδων, αντιγράφοντας ιδέες από τα ταψιά που πήγαιναν για ψήσιμο οι νοικοκυρές: κουλούρια, κουλούρες, πίτες, τσουρέκια, λαζαράκια, φανουρόπιτες. Ακόμη και κόλλυβα. Ήταν ένα εθνοτοπικό κέτεριγκ, το πρώτο που γνώρισα.

Η Πελοποννήσια ράφτρα, ειδικευμένη πλάι σε μια παλιά Μικρασιάτισσα, έραβε τις φορεσιές για το παιδικό χορευτικό συγκρότημα του προσφυγικού συλλόγου. Εμένα η μάνα μου –για άγνωστη αιτία– μου παράγγειλε φορεσιά για αγοράκι. Το δωμάτιο της μοδίστρας, όταν πήγα για την πρόβα, μύριζε υπέροχα από ατμούς σιδερώματος, σαπουνάκια και υφάσματα. Εγώ ήθελα να βάλω τα κλάματα και θα τα έβαζα σίγουρα αν δεν με είχε προλάβει εκείνη. Είχε ακούσει πάλι κάποια κακία για τον άντρα της, συνεργάτη, όπως όλοι έλεγαν, της αστυνομίας, με δράση καταδότη στην Κατοχή. Εκείνη όλο έκλαιγε, είχε δυο αδέρφια μακρονησιώτες και ποτέ δεν ταυτίστηκε με τον άντρα της.

Απ’ τη δυστυχία της το έριξε στη φολκλορική ραπτική. Πήρε σβάρνα τα σχολεία, τα φωτογραφεία με τις ενοικιαζόμενες στολές, τους νοσταλγούς εσωτερικούς μετανάστες και άφησε τη δημιουργικότητά της αχαλίνωτη. Αντέγραφε φωτογραφίες, καρτποστάλ, αυθεντικά κομμάτια από φορεσιές που ξέθαβε από μπαούλα, και επινοούσε απίστευτα σύνολα τα οποία πουλούσε ή νοίκιαζε για εθνικές γιορτές, παρελάσεις, γυμναστικές επιδείξεις κτλ. Αυτό της έφτιαχνε και το κέφι και αντί να κλαίει ράβοντας, τραγούδαγε. Εγώ, παρά τις απαγορεύσεις της μάνας, τρελαινόμουν να πηγαίνω και να της μαζεύω τις καρφίτσες από το πάτωμα με έναν μεγάλο μαγνήτη ή να κάνω ό,τι άλλο μου ζητούσε, φτάνει να την ακούω. Είχε μια υπέροχη φωνή, τραγουδούσε λαϊκά και δημοτικά που τα ήξερα κι από το ραδιόφωνο και μου άρεσαν. Και οι δύο της δραστηριότητες μου φαίνονταν υπέροχες προοπτικές για «όταν μεγαλώσω».

Ως η αγαπημένη της, βρέθηκα με μια πλούσια γκαρνταρόμπα από στολές: Την αγορίστικη του χορευτικού της «πατρίδας» –που απεχθανόμουν και που δεν μπορούσα άλλωστε να φορέσω πουθενά αλλού–, μια ωραία χλαμύδα με γαλάζιες κορδέλες για τις σχολικές γιορτές, στην οποία αλλάζαμε τις λοξές ταινίες που έγραφαν Βόρειος Ήπειρος ή Κύπρος ή Κρήτη ή Ελλάς, μια απροσδιόριστη, σαν καραγκούνας νύφης, για τις γυμναστικές επιδείξεις του δημοτικού, όπου, ως ψηλή, έσερνα βουρκωμένη τον δολοφονικό Μενούση, και –την καλύτερη– μια Αμαλία με κοντογούνι και αυθεντική πόρπη, για τις Απόκριες.

Για αντιπερισπασμό, οι γυναίκες της οικογένειάς μου, θεωρώντας ότι απειλούνται από την επίδραση της δακτυλοδεικτούμενης Πελοποννήσιας, την επόμενη Αποκριά εμφάνισαν την νυφιάτικη ολομέταξη φορεσιά μιας απρόβλεπτης προγιαγιάς, και με επανέφεραν σε πατριωτική τάξη.

Κάπου εκεί  έληξε η πρώτη μου επαφή με τις παιδαγωγικές αυτές ψυχαγωγίες. Υποστήριξα τη διάθεσή μου και αρνήθηκα στο εξής να τραγουδήσω, να ντυθώ, να χορέψω. Στο μυαλό μου έμεινε η μνήμη ενός ανερμήνευτου διλήμματος, και στο σώμα μου η μνήμη μιας αφόρητης πίεσης για κάτι στο οποίο δεν μπορούσα να ανταποκριθώ. Παραδόθηκα στην αφωνία και την ακινησία. Μέχρι που ανακάλυψα το ροκεντρόλ. Χόρευα και το κορμί μου ήταν σαν να έβρισκε τα πραγματικά του όρια. Ήμουν μόνο εγώ, και αυτό ήθελα. Ο Έλβις με λύτρωσε από τον Μενούση και τους φίλους του.

Υποδύθηκα το άγριο αγοροκόριτσο, πήγαινα να παίζω μπάλα στα κοντινά γήπεδα –αργότερα συνειδητοποίησα το βάρος των ονομάτων τους: Νήαρ Ήστ, Εθνικός, Πανελλήνιος. Πρωταγωνιστούσα στα αυτοσχέδια πάρτι, έκανα σκασιαρχεία και τρελαινόμουν να απομακρύνομαι από τη γειτονιά και να γνωρίζω αγνώστους. Θεωρούσα πως έμοιαζα με όλα τα παιδιά κι αυτό με γέμιζε σιγουριά. Δεν ήθελα να μοιράζομαι τα μυστικά της οικογένειας, δεν ήθελα να καταλαβαίνω, δεν ήθελα να ξέρω.

Ένα δικό μου μυστικό είχα αλλά αυτό δεν το ήξερε κανείς από όσους με ενδιέφερε η έγκρισή τους: διάβαζα. Μια που μου άρεζε τη μέρα να αλωνίζω και να το παίζω ζαμανφού, διάβαζα κρυφά τη νύχτα, με καντήλια, με φακούς, με κεριά και σπαρματσέτα, την ώρα που υποτίθεται πως κοιμόμουν για να είμαι εντάξει στο σχολείο. Ευτυχώς ζούσα σε ένα σπίτι με πολλά και περίεργα βιβλία, ταξιδεμένα από μακριά όπως κι οι κάτοχοί τους. Με γοήτευαν αυτά που όπως λέμε μιλούσαν «για μακρινές χώρες και για άγνωστους πολιτισμούς» ή για ασυνήθιστες περίεργες καταστάσεις. Είχα βρει έναν τρόπο να δραπετεύω στο μακρόκοσμο, και το ευχαριστιόμουν πολύ. Τα τόπια και οι μπάλες μού ήσαν σχεδόν άχρηστα πια. Μεγάλωνα…

Το συνειδητοποίησα τη μέρα που είχα την πρώτη εμπειρία θανάτου. Ένα παιδί σαν και μένα, ένας συμμαθητής. Μια εμπειρία που δεν την είχα προβλέψει και που μέσω της απουσίας έθετε αμείλικτα πια την έννοια του τόπου – και της ανυπαρξίας. Τη βίωνα εκείνο το πρωί σαν είδηση παγωμένη και σκληρή και, θυμωμένη, έδιωξα τη μπάλα που κρατούσα. Αποχαιρετώντας μαζί της μια ηλικία που τέλειωσε, όπως ένιωθα μες στο μελοδραματισμό μου.

Τη μπάλα την έπιασε η Άννα, που δεν κατάλαβε, και μου την έφερε πίσω. Η Άννα ήταν η πρώτη γυφτοπούλα της ζωής μου. Έμενε στα Πετράλωνα, μάλλον η οικογένειά της ήταν από τις πρώτες που προσπάθησαν να «εγκατασταθούν» στην πόλη. Ήταν όπως κι εγώ 13 χρονών. Όμως δεν ήμασταν συνομήλικες. Έχοντας εκείνη πλήρη συνείδηση ότι ήταν αποκλεισμένη από το δικό μου κόσμο, για να με παρηγορήσει, με πήρε και με πήγε στη γειτονιά της.

Οι αυστηροί κανόνες κρυμμένοι κάτω από μια δήθεν ελευθεριότητα γίνονται ακόμη πιο σκληροί. Για την Άννα, που ήδη τους παραβίαζε αρνούμενη να μεγαλώσει και να παντρολογηθεί, αυτή η πρωτοβουλία ισοδυναμούσε με πρόκληση. Έτσι εγώ έμαθα τι θα πει γκατζό κι η Άννα έγινε πιο πεισματάρα. Ούτε θυμάμαι πώς, ούτε καλά καλά γιατί, περνούσαμε των παθών μας τον τάραχο για να συναντιόμαστε. Ζούσαμε κάτι σαν παράνομο έρωτα –και μάλλον ήταν–, ό,τι χρειαζόταν για την παθιασμένη εφηβεία μας. Και παρά την τάφρο που μας χώριζε γίναμε πραγματικά φίλες.

Η Άννα, έχοντας το χάρισμα της ράτσας της, έλεγε απίστευτες αναλήθειες, δηλαδή έφτιαχνε ωραία παραμύθια. Εγώ τη μυούσα στον κόσμο της ανάγνωσης και των βιβλίων κι εκείνη στον κόσμο των ψεμάτων και των ταξιδιών. Η Άννα δεν είχε τόπο και τον έφτιαχνε με τα παραμύθια της. Ή μάλλον, η Άννα, που ήταν μοιρασμένη σε πολλούς τόπους, έφτιαχνε με πολλές ιστορίες έναν τόπο και με καλούσε να τον μοιραστώ. Στον κοσμότοπο αυτόν ό,τι την πλήγωνε ήταν διορθωμένο: δεν ήταν φτωχή, δεν ήταν αναλφάβητη, δεν ήταν στιγματισμένη…. Μπήκα στο κόλπο. Ούτε στιγμή δεν διανοηθήκαμε να μην πιστέψει η μια την άλλη σ’ όποια τερατολογία κι αν επινοούσαμε. Διορθώσαμε και φτιάξαμε εφηβικά ξανά τον κόσμο. Έμαθα ότι ο κόσμος είναι οι ιστορίες που λέμε γι’ αυτόν, για μας μέσα σ’ αυτόν. Συμφιλιώθηκα –πολύ αργότερα, μάλλον– με την εποχή που με τάραζε. Κατάλαβα ότι αυτό που με πείραζε ήταν πως γύρω μου όλοι έλεγαν, ή εγώ νόμιζα πως άκουγα, μια διαφορετική ιστορία για τον ίδιο κόσμο. Και εγώ σάστιζα και θύμωνα, όπως τα μικρά παιδιά όταν τους αλλάζεις έστω και μια λέξη στο βραδινό παραμύθι.

Η Άννα μ’ έμαθε να αγαπώ τα ψέματα, δηλαδή ν’ αγαπώ ν’ ακούω αφηγήσεις, να αγαπώ να ταξιδεύω σε τόπους κυνηγώντας ιστορίες, να βρίσκω τους τόπους μέσα από τις ιστορίες των άλλων και να φτιάχνω τις δικές μου. Ακόμα πληρώνω. Όμως ξέρω, τώρα πια που έγινα πλάνητας της πλάνης, δηλαδή της ουτοπίας, ότι οι δύο έννοιες της λέξης «πλανιέμαι» είναι στην πραγματικότητα ταυτόσημες… Η Άννα μ’ έμαθε πολλά από αυτά που θα με μάθαινε αργότερα η ανθρωπολογία: όπως ότι είμαι πάντα μέρος αυτού που μελετώ, κι αν θέλω να μάθω, δεν μπορώ να έχω εξωτερική, αντικειμενική οπτική, παρά μόνο δυνατότητα συμμετοχής, δηλαδή ανακατασκευής του κόσμου. Ότι για κάθε μικρό τόπο αυτού του κόσμου, το σώμα μου και ο λόγος μου θα δίνουν τις μεγαλύτερες πιθανότητες στη γνώση. Λέγοντας χωρίς λόγια αυτό που γράφει ο ποιητής: «Εγώ είμαι ο τόπος σου. Ίσως να μην είμαι κανείς αλλά μπορεί να γίνω αυτό που θέλεις».

Ευχαριστίες

Το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε ως Επίμετρο στον τόμο «Μειονοτικές και Μεταναστευτικές εμπειρίες. Βιώνοντας την “κουλτούρα του κράτους”», επιμ. Φωτεινή Τσιμπιρίδου, Κριτική, Αθήνα 2009, 311-318. Μετά από τόσα χρόνια, θέλω να ευχαριστήσω θερμά τον Σταύρο Σπυρέλλη που, με την πολύτιμη μεσολάβηση της Ρωξάνης Καυταντζόγλου, αποφάσισε να το περιλάβει στο Athens Social Athens, την ίδια την Ρωξάνη Καυταντζόγλου και την Νάνση Βεκιαρέλη για τις παρατηρήσεις και την βοήθεια στην μετάφραση των κειμένων, καθώς και τον αδελφό μου Σταύρο Τερζόπουλο, που μαζί ανακαλέσαμε λεπτομέρειες από το Παγκράτι των παιδικών μας χρόνων.

[1] Είναι -ή μάλλον ήταν- ο παλιότερος κινηματογράφος της Αθήνας. Πρωτοάνοιξε το 1925 και ανακατασκευάστηκε το 1935 σε στυλ art deco από τον αρχιτέκτονα του μεσοπολέμου Βασίλη Κασσάνδρα (τον ίδιο που σχεδίασε το Ρεξ στην Πανεπιστημίου και το κτίριο του Μετοχικού Ταμείου Στρατού). Το θερινό Πάλας στην ταράτσα είχε κηρυχθεί διατηρητέο ως προς τη χρήση από το ΥΠΕΧΩΔΕ το 1997, δυστυχώς όμως όχι ολόκληρο το κτίριο ώστε να σωθεί. Μετά τον θάνατο του Ματθαίου Πόταγα, τελευταίου εραστή του σινεμά από τα μέλη της οικογένειας των ιδρυτών, το κτήριο πουλήθηκε σε πολυεθνική και θα αλλάξει χρήση. Το κράτος πάλι δεν μπόρεσε να κάνει κάτι.

[2] Αρχικά, η περιοχή λεγόταν «Προσφυγικός Συνοικισμός Παγκρατίου», το 1924 μετονομάστηκε σε «Συνοικισμό Βύρωνος»  μέχρι το 1934 που έγινε αυτοτελής δήμος. Πήρε το όνομα του Άγγλου ποιητή και φιλέλληνα το 1924, στα εκατό χρόνια από τον θάνατο του  στο Μεσολόγγι (1824). Σ’ αυτό συνέβαλε η «φιλοπροσφυγική δράσις του ποιητού», όπως αναγράφεται,  ως αιτιολογία για τη συγκεκριμένη μετονομασία, στην αναμνηστική πλάκα που τοποθετήθηκε δίπλα στον ανδριάντα του Βύρωνα τον Απρίλιο του 1923.

[3] Στις 16 Νοεμβρίου 1953, ο τότε υπουργός Δημοσίων Έργων Κωνσταντίνος Καραμανλής ξήλωσε τις ράγες του τραμ στα Χαυτεία, με αποτέλεσμα σε μια νύχτα να καταργηθούν οι γραμμές προς Κυψέλη, Παγκράτι και Αμπελόκηπους. Το 2 Κυψέλη-Παγκράτι περιορίζεται σε Ακαδημία-Παγκράτι έως τον Αύγουστο του 1954 οπότε και αντικαθίσταται από το τρόλεϊ 12 Κολιάτσου-Παγκράτι. Το τέλος του παλαιού τραμ ήρθε τα μεσάνυχτα της 15^ης  Οκτωβρίου 1960 με την οριστική κατάργησή του. Πολλές γραμμές αντικαταστάθηκαν με τρόλεϊ, ενώ οι ράγες αφαιρέθηκαν από το οδόστρωμα είτε καλύφθηκαν με νέα στρώματα ασφάλτου. [Από Βικιπαίδεια, Τραμ Αθήνας (1882–1977)].

[4]: βλ. Βλ. Νίκος Μαγουλιώτης, Ανάμεσα στο Ποτάμι και στο Δρόμο: Ο Οικισμός του Ιλισού. Δ.Π.Μ.Σ. Σχεδιασμός, Χώρος, Πολιτισμός. (2013-14). Η Ανάλυση του Γραπτού και του Σχεδιασμένου Αρχιτεκτονικού Λόγου: Ο Δρόμος και το Ποτάμι – Ο Ποταμός Ιλισσός και η Λεωφόρος Συγγρού. http://oldwww.arch.ntua.gr/sites/default/files/project/5660_/2014_magoyliotis_-_oikismos_ilisoy_l.pdf Δ. Φιλιππίδης, «Ο αυτόνομος συνοικισμός του Ιλισσού στην Αθήνα» στον τόμο Οικισμοί στην Ελλάδα : Shelter in Greece / επιμέλεια Ορέστη Β. Δουμάνη και Paul Oliver – edited by Orestis B. Doumanis and Paul Oliver . https://opac.michelisfoundation.gr/bib/6277

[5] Η κεντρική φωτογραφία προέρχεται από την ιστοσελιδα flix.gr  https://flix.gr/news/palas-pagrati-rumors.html

Αναφορικά με το μοντέλο λειτουργίας και λήψης αποφάσεων, η πλειοψηφία των φορέων και εγχειρημάτων υιοθετεί το συμμετοχικό μοντέλο, δηλαδή οι αποφάσεις είναι προϊόν συναίνεσης ή ψηφοφορίας μεταξύ όλων των μελών, κάτι που υπογραμμίζει την δημοκρατική λειτουργία και, κατά προέκταση, εσωτερική διακυβέρνηση τους (Γράφημα 4). Επιπλέον, παρατηρείται πλουραλισμός στα μοντέλα κατανομής εργασιών, διοίκησης και οργάνωσης των φορέων, τα οποία εναλλάσσονται ανά περίπτωση, υποδηλώνοντας ανάπτυξη τεχνογνωσίας και εξειδίκευσης σε καθορισμένους ρόλους, αλλά και διαμοιρασμό αυτών (Γράφημα 5).

Γράφημα 4: Μοντέλο λήψης αποφάσεων φορέων ΚΑΛΟ

Πηγή: Έρευνα πεδίου

Γράφημα 5: Μοντέλο κατανομής εργασιών στους φορείς ΚΑΛΟ

Πηγή: Έρευνα πεδίου

Μπορούμε επίσης να παρατηρήσουμε τάσεις ανάπτυξης συνεργασιών και δικτυώσεων, κατά προτεραιότητα μεταξύ φορέων ΚΑΛΟ, δηλαδή χωρίς κάποια θεσμικού τύπου διαμεσολάβηση, καθώς και με κρατικούς και μη κρατικούς φορείς (όπως ιδιωτικές εταιρίες, ιδρύματα κ.α) (Γράφημα 6). Τα χαρακτηριστικά των συνεργασιών και δικτυώσεων ποικίλλουν, καθώς οι φορείς αναπτύσσουν αντίστοιχη δραστηριότητα ανάλογα με τον τομέα που ανήκουν, αλλά και συνέργειες με άλλους τομείς δραστηριότητας, κάτι το οποίο, κατά την σχετική βιβλιογραφία, δυνάμει δημιουργεί συνθήκες για παραγωγή κοινωνικής καινοτομίας  (όπως για παράδειγμα σε περιπτώσεις διατομεακής δραστηριότητας). Έτσι, με βάση τη διάγνωση αναγκών τους, αναπτύσσουν αντίστοιχα συνέργειες ή δικτυώσεις, ώστε να προωθήσουν υπηρεσίες, αγαθά, ενδιαφέροντα και διάχυση τεχνογνωσίας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον, ωστόσο, παρουσιάζει το γεγονός ότι, ενώ αναγνωρίζεται η δικτύωση και οι συνεργασίες ως ζητούμενο και συστατικό στοιχείο της βιωσιμότητας των φορέων, ο βαθμός ωρίμανσης που επιτυγχάνουν σε αυτές αξιολογείται ως σχετικά χαμηλός, ως προς τους στόχους που θέτουν οι ίδιοι οι φορείς και τα αποτελέσματα αυτών (όπως η διασφάλιση θέσεων εργασίας ή/και δημιουργία νέων, η δημιουργία οικονομικού αποθέματος, ή η επανεπένδυση κέρδους σε αντίστοιχες ή άλλες δραστηριότητες της δικτύωσης ).

Γράφημα 6: Συνεργασίες φορέων ΚΑΛΟ

Πηγή: Έρευνα πεδίου

Μετασχηματίζοντας κοινωνικοοικονομικές πρακτικές, συμβάλλοντας σε αστικές πολιτικές: προοπτικές και προκλήσεις

Συστατικό της εσωτερικής λειτουργίας τους καθώς και των συνεργειών που κατά καιρούς αναπτύσσουν φορείς και εγχειρήματα αποτελεί και η διαδικασία ανάπτυξης συλλογικών ταυτοτήτων, νέων υποκειμένων και νοηματοδοτήσεων γύρω από κοινωνικά καινοτόμες πρακτικές. Συγκεκριμένα, οι φορείς ΚΑΛΟ εννοιολογούν την δραστηριότητα τους, και κατά προέκταση την κοινωνική καινοτομία, δίνοντας έμφαση και προτεραιότητα στο κοινωνικό όφελος και αντίκτυπό της στην εύρεση λύσεων σε επίκαιρες κοινωνικές ανάγκες. Συγκεκριμένα, η προσέγγιση τους τονίζει την κοινωνική χρησιμότητα, τις νέες σχέσεις και πρακτικές που δημιουργούνται και την μετασχηματιστική επίδραση αυτών σε υφιστάμενα παραδείγματα (π.χ. εργασίας, παραγωγής, κατανάλωσης, περιβάλλοντος κ.α.), με στόχο την καταπολέμηση των ανισοτήτων και την κοινωνική ευημερία (Γράφημα 7).

Γράφημα 7: Εννοιολογήσεις της κοινωνικής καινοτομίας από φορείς ΚΑΛΟ

Πηγή: Έρευνα πεδίου

Σε αυτές τις νοηματοδοτήσεις κυριαρχεί η αντίληψη της κοινωνικής καινοτομίας ως σχέση και πρακτική κατά προτεραιότητα και, έπειτα, ως προϊόν ή τεχνολογική εφεύρεση.  Δίνεται, δηλαδή, έμφαση στο δυνάμει μετασχηματιστικό αποτύπωμα για όλα τα εμπλεκόμενα μέρη, διαμέσου της ανάπτυξης κοινωνικού αντίκτυπου των φορέων και, κατά προέκταση, ένας αναβαθμισμένος ρόλος για την κοινωνία σε αυτήν την δραστηριότητα. Αναφορικά με τις μετασχηματιστικές προοπτικές της κοινωνικής καινοτομίας, παρατηρούμε ενδεικτικά νέες δραστηριότητες και παραδείγματα, όπως η ιδιοπαραγωγή και κατανάλωση ενέργειας μέσα από ενεργειακές κοινότητες, η εκπαίδευση γύρω από ζητήματα περιβάλλοντος και η διάχυση τεχνογνωσίας σε περιπτώσεις ανακύκλωσης στην πηγή ή διαχείρισης εναλλακτικών καυσίμων, η προώθηση βιώσιμων αγροτροφικών συστημάτων παραγωγής και κατανάλωσης, δημοκρατικά μοντέλα οργάνωσης και λειτουργίας, χρηματοδοτικά προγράμματα και νέα θεσμικά εργαλεία, και πρωτοβουλίες συμμετοχικού σχεδιασμού .

Παρόλ’αυτά, στην παρούσα συνθήκη, παρατηρείται ένα μικρής κλίμακας αποτύπωμα, που αφορά σε μεγάλο βαθμό στην εσωτερική λειτουργία των φορέων και εγχειρημάτων, αλλά και σε τοπικές κοινότητες. Ως εκ τούτου, παρατηρείται ανάπτυξη εξειδικευμένης (niche) καινοτόμας δραστηριότητας, καθώς και μικρός βαθμός διάχυσης καινοτόμων πρακτικών σε ευρύτερη κοινωνικο-χωρική κλίμακα, κάτι που έρχεται σε αντίστιξη με το εύρος των αναγκών που αυτές στοχεύουν να επιλύσουν.

Αναφορικά με την ανάπτυξη κοινωνικά καινοτόμων πρακτικών με στόχο την βιώσιμη αστική ανάπτυξη και την συμβολή της κοινωνικής καινοτομίας σε στοχευμένες αστικές πολιτικές, διαφαίνεται, έστω σε πρώιμο στάδιο, η προοπτική που διανοίγεται ως προς πιο δημοκρατικές μορφές διακυβέρνησης. Αυτή η προοπτική δοκιμάζεται σε τρέχουσες πρωτοβουλίες συγκρότησης συνεργειών μεταξύ φορέων ΚΑΛΟ (όπως κοινωνικών επιχειρήσεων και συνεταιρισμών) με φορείς και υπηρεσίες της τοπικής αυτοδιοίκησης, καθώς και μέσα από την ενεργό συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών σε δράσεις και δραστηριότητες διαβούλευσης και συμμετοχικού σχεδιασμού, συμπεριλαμβανομένων Ευρωπαϊκών προγραμμάτων χρηματοδότησης [4].

Αναγνωρίζοντας τον καθοριστικό ρόλο που μπορούν να παίξουν οι φορείς τοπικής αυτοδιοίκησης σε αυτές τις διαδικασίες,  παρατηρούμε, ωστόσο, σημαντικές προκλήσεις και εμπόδια στην περαιτέρω ανάπτυξη κοινωνικά καινοτόμων πρακτικών, που εκπορεύονται, ως επί το πλείστον, από μη επαρκή και μη αποτελεσματικά υφιστάμενα θεσμικά πλαίσια και εργαλεία πολιτικής. Για παράδειγμα, καίριες προκλήσεις αποτελούν τα όρια των διοικητικών αρμοδιοτήτων φορέων τοπικής αυτοδιοίκησης, η πεπερασμένη χρονική διάρκεια χρηματοδοτικών προγραμμάτων και το εύρος των τοπικών πρωτοβουλιών, η μη σταθερή ή ελλειμματική λειτουργία των διαβουλευτικών σχημάτων και χώρων συμμετοχής της κοινωνίας των πολιτών στην χάραξη αστικών πολιτικών, αλλά και η έλλειψη κεντρικού σχεδιασμού για την ανάπτυξη κοινωνικής καινοτομίας. Ως αποτέλεσμα, παρατηρείται σημαντικά χαμηλός βαθμός διάχυσης και μεταφοράς τεχνογνωσίας σε άλλα επίπεδα διακυβέρνησης και τομείς δραστηριότητας, χαμηλός βαθμός ωρίμανσης κοινωνικά καινοτόμων πρακτικών και κοινωνικού αντικτύπου και, εν τέλει, κρίσιμα εμπόδια στην ανάπτυξη ευρύτερων παραδειγμάτων και νέων θεσμικών εργαλείων αστικής πολιτικής.

Συμπέρασμα

Συνοψίζοντας, οι δυνατότητες και οι προοπτικές που παρουσιάζει η κοινωνική καινοτομία ως προς την συμβολή της σε κρίσιμα ζητήματα αστικής βιώσιμης ανάπτυξης, εντοπίζονται στην δραστηριότητα φορέων ΚΑΛΟ και ομάδων της κοινωνίας των πολιτών, σε δικτυώσεις και συνέργειες που προωθούνται διατομεακά, καθώς και με φορείς της τοπικής αυτοδιοίκησης σε παραδείγματα συμμετοχής τέτοιων φορέων και ομάδας σε δράσεις και πρωτοβουλίες που συμπεριλαμβάνουν και απευθύνονται στις τοπικές κοινωνίες. Ωστόσο υπογραμμίζεται η ανάγκη αυτή η δραστηριότητα να ενισχυθεί περαιτέρω, μέσα από πρωτοβουλίες για την αναβάθμιση των υφιστάμενων και την δημιουργία νέων, σταθερών χώρων διαβούλευσης και ενεργού συμμετοχής φορέων ΚΑΛΟ και της κοινωνίας των πολιτών σε ζητήματα που άπτονται του αστικού χώρου, με στόχο την λειτουργική διάχυση κοινωνικά καινοτόμων πρακτικών μεταξύ διαφορετικών χωρικών ενοτήτων και  επιπέδων διακυβέρνησης. Επιπροσθέτως, κρίσιμη κρίνεται η θέσμιση νέων εργαλείων πολιτικής, τα οποία θα εφορμούν από τη διάγνωση αναγκών σε τοπικό επίπεδο, χαρτογραφώντας τις προϋποθέσεις, τις δυνατότητες αλλά και τις προκλήσεις για την ανάπτυξη τέτοιας δραστηριότητας, και θα διασφαλίζουν την μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα της κοινωνικής καινοτομίας μέσα από την εδραίωση δικτυώσεων με τον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα, καθώς και με εκπαιδευτικούς φορείς. Τέλος, σημαντική συμβολή στα παραπάνω αποτελεί και η δημιουργία ευνοϊκότερου νομοθετικού και χρηματοδοτικού πλαισίου σε κεντρικό επίπεδο, σε μια κατεύθυνση ενεργητικής υποστήριξης συνεργειών σε τομεακό επίπεδο μεταξύ των φορέων ΚΑΛΟ, της τοπικής αυτοδιοίκησης και της κοινωνίας των πολιτών.

[1] Ευχαριστίες: Το ερευνητικό έργο υποστηρίχτηκε από το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ.) στο πλαίσιο της Δράσης «3η Προκήρυξη ερευνητικών έργων ΕΛ.ΙΔ.Ε.Κ. για την ενίσχυση Μεταδιδακτορικών Ερευνητών/τριών» (Αριθμός Έργου:7096)

[2] ypergasias.gov.gr/apascholisi/ethniko-schedio-drasis-gia-tin-koinoniki-oikonomia-kai-tin-koinoniki-kainotomia

[3] Η έρευνα εκπονήθηκε στα πλαίσια του έργου «Κοινωνική καινοτομία για την αστική ανάπτυξη: οι πόλεις της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης σε μια συγκριτική προσέγγιση (INNOVATur)», στο Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης, του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Μεθοδολογικά, η έρευνα χρησιμοποίησε χαρτογράφηση των φορέων ΚΑΛΟ και εγχειρημάτων της κοινωνίας των πολιτών εστιάζοντας στους τομείς της τροφής και του επισιτισμού, την ενέργεια και το περιβάλλον, την εκπαίδευση, την υγεία και τον πολιτισμό, νέα ψηφιακά μέσα και συμβουλευτικές υπηρεσίες, την παροχή στέγης, και άλλες υπηρεσίες. Η χαρτογράφηση συμπεριέλαβε συνολικά 622 φορείς ΚΑΛΟ (σε συνολικό πληθυσμό 676 στους ως άνω τομείς δραστηριότητας, βάσει του μητρώου Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας του Ελληνικού Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων) και 69 άτυπα εγχειρήματα της κοινωνίας των πολιτών (ο συνολικός πληθυσμός τους δεν καταγράφεται επίσημα). Οι χάρτες που παρατίθενται αποτελούν προϊόν επιτραπέζιας έρευνας πεδίου και επεξεργασίας από την ερευνητική ομάδα, με χρήση των ακόλουθων πηγών στο διαδίκτυο, οι οποίες είναι δημόσια διαθέσιμες και ελεύθερα προσβάσιμες: γεωχωρικά δεδομένα (geodata.gov.gr), μητρώο Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας του Ελληνικού Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων (kalo.yeka.gr), διαδικτυακοί ιστότοποι Solidarity4all.gr και Enallaktikos.gr, διαδικτυακοί ιστότοποι και μέσα κοινωνικής δικτύωσης φορέων ΚΑΛΟ και άτυπων ομάδων, Απογραφή Πληθυσμού 2021 ΕΛ.ΣΤΑΤ (www.statistics.gr/2021-census-res-pop-results). Επίσης, η έρευνα χρησιμοποίησε ένα διαδικτυακό ερωτηματολόγιο, με ποιοτικές και ποσοτικές ερωτήσεις προς συμμετέχοντες/ουσες από φορείς ΚΑΛΟ και άτυπα εγχειρήματα της κοινωνίας των πολιτών εστιάζοντας στους τομείς της τροφής και του επισιτισμού, την ενέργεια και το περιβάλλον, την εκπαίδευση, την υγεία και τον πολιτισμό, νέα ψηφιακά μέσα και συμβουλευτικές υπηρεσίες, την παροχή στέγης, και άλλες υπηρεσίες. Οι θεματικές που κάλυψε το ερωτηματολόγιο συνοπτικά αφορούσαν στα χαρακτηριστικά των φορέων και εγχειρημάτων (νομική μορφή, τομέας δραστηριότητας, μέγεθος ανθρώπινου δυναμικού, χρονικό διάστημα λειτουργίας, μοντέλο λήψης αποφάσεων, κατανομή εργασιών), τις συνεργασίες με άλλους φορείς και αξιολόγηση τους, ποιοτικά χαρακτηριστικά της κοινωνικής καινοτομίας και ανάγκες στις οποίες ανταποκρίνεται, αξιολόγηση σχετικών πολιτικών και, τέλος, δημογραφικά στοιχεία των συμμετεχόντων/ουσών. Ελήφθησαν συνολικά 36 απαντήσεις, 29 από φορείς ΚΑΛΟ και 7 από εγχειρήματα της κοινωνίας των πολιτών (σύνολο στοχευμένου πληθυσμού στους ως άνω τομείς δραστηριότητας 253, εκ των οποίων 201 φορείς ΚΑΛΟ και 52 άτυπα εγχειρήματα της κοινωνίας των πολιτών). Τέλος, διενεργήθηκαν 25 ημι-δομημένες εις βάθος συνεντεύξεις με φορείς ΚΑΛΟ, εγχειρήματα της κοινωνίας των πολιτών, σύμβουλους πολιτικής και εκπροσώπους φορέων της τοπικής αυτοδιοίκησης που δραστηριοποιούνται στην μητροπολιτική περιοχή της Αθήνας.

[4] Πρόσφατα «καλά» παραδείγματα συνεργειών μεταξύ δημοτικών αρχών, φορεών ΚΑΛΟ και ομάδων της κοινωνίας των πολιτών αποτελούν η Δημοτική Αγορά της Κυψέλης (agorakypselis.gr ) και το InnovAthens (innovathens.gr) στο Δήμο Αθηναίων, καθώς και το Αδριάνειο Υδραγωγείο (culturalhidrant.eu) στον Δήμο Χαλανδρίου.