Θεμελιωμένη στην παραδοχή του χώρου ως ενεργά εμπλεκό­με­νου στην παραγωγή κοινωνικών σχέσεων και αντιλήψεων, η έρευνα –που συνοπτικά παρουσιάζεται στη συνέχεια– αποπειράθηκε να «χαρ­­το­γραφήσει» την οδό Ιπποκράτους, και να διερευνήσει τις αντιλήψεις των καταστηματαρχών του δρόμου αυτού για το χώρο που «ενοικούν». Η οπτική παρατήρηση της καθη­με­ρινότητας του δρόμου, ο σχεδιασμός «χαρτών» ανά τετράγωνο, και η καταγραφή των εμπορικών καταστημάτων που τότε λει­τουρ­­γού­σαν (συνολικά 250) συνδυάστηκαν με τη διεξαγωγή ερωτηματολογίου και τη διενέργεια ανοικτών συνεντεύξεων με αριθμό καταστηματαρ­χών. Η επιλογή της συγκεκριμένης κατηγορίας χρηστών του δρόμου θεμελιώθηκε στην παραδοχή ότι η πολύωρη παραμονή των επιχειρηματιών στον τόπο εργασίας τους, παράγει σημαντικές και σημαίνουσες σχέσεις με τον περιβάλλοντα χώρο.

Το παρόν κείμενο βασίζεται σε έρευνα πεδίου που πραγ­μα­τοποιήθηκε το 2007-8 στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος Τάσεις κοι­νωνικού μετασχηματισμού στον αστικό χώρο: κοινωνική ανα­πα­ρα­γωγή, κοινωνικές ανισότητες και κοινωνική συνοχή στην Αθήνα του 21^ου αιώνα του Ινστιτούτου Αστικής και Αγροτικής Κοινωνιολογίας του ΕΚΚΕ.

Το πεδίο της έρευνας

Η οδός Ιπποκράτους, μήκους σχεδόν 2 χλμ, ξεκινά από την λεωφόρο Α­λε­ξάνδρας και καταλήγει στην λεωφόρο Πανεπιστημίου. Στο μεγαλύτερο μέρος της κυ­ριαρ­χεί η μι­κτή χρή­ση, όπου συνυπάρχουν η κατοικία με εμπορικές χρή­σεις στα ισόγεια και τις ε­παγ­­γελματικές χρήσεις στους ο­ρό­φους των πολυκατοικιών. Το φάσμα των εμπο­ρικών καταστημάτων εί­ναι ε­ξαιρετικά ευρύ, καλύπτοντας κάθε είδους καταναλωτική ανάγκη. Ωστό­σο, ή­δη από την εποχή της έρευνας, δηλαδή πριν την οικονομική κρίση, το το­­πί­ο των συνεχόμενων εμπορικών επιχειρήσεων κατά μήκος του δρόμου διέ­­κο­πταν κλειστά και εγκαταλειμμένα καταστήματα.

Η οπτική παρατήρηση οδήγησε στη διάκριση τριών τμημάτων με κριτήριο τις ανάγκες που εξυπηρετούν τα καταστήματα: στο εγγύτερο στη λεωφόρο Αλεξάνδρας τμήμα κυριαρχούν χαρακτηριστικά τοπικής γειτονιάς (κατοικίας και εμπορικών τα οποία εξυ­πη­ρε­τούν τις ανάγκες της), το επόμενο όπου εμπο­ρικά πιο «υ­περ­­­τοπικού» είδους συνυπάρχουν με επιχειρήσεις τεχνιτών που εξυπηρετούν τοπικούς κα­τοί­­κους αλλά και περαστικούς και, τέλος, το τρίτο τμήμα που κατα­λή­γει στην Πανεπιστημίου και διαφοροποιείται σαφώς ως πε­ριοχή υπερ­το­πι­­κού χαρακτήρα.

Το ερωτηματολόγιο συγκέντρωσε δεδομένα για τα χαρακτηριστικά των καταστημάτων (τοποθεσία, ηλικία, είδος εμπορεύματος, καθε­στώς επαγγελματικής στέγης, προηγούμενη χρήση του καταστή­μα­τος, γεωγραφική κινητικότητα της επιχείρησης, τόπος κατοικίας του κατα­στη­ματάρχη). Τα βασικά ευρήματα απεικονίζονται στα παρακάτω γραφήματα. Εκτενέστερη παρουσίαση και σχολιασμός των ευρημάτων στο Καυταντζόγλου (2013).

Γράφημα 1: Είδος και χωροθέτηση καταστημάτων

Γράφημα 2: Ηλικία και χωροθέτηση καταστημάτων

Γράφημα 3: Κινητικότητα και χωροθέτηση καταστημάτων

Σε ότι αφορά τη διερεύνηση της αντίληψης των καταστηματαρχών για το περιβάλλον εργασίας τους, μια πρώτη εικόνα εξάγεται από τις απαντήσεις στην ερώτηση ‘υπάρχει γειτονιά εδώ; [1] και τη συσχέτισή τους με τα άλλα ευρήματα. Το γράφημα 4 αποτυπώνει τα ευρήματα στο σύνολο των ερωτηθέντων και ανά βασικά χαρακτηριστικά -είδος καταστήματος, χρόνια λειτουργίας και χωροθέτηση.

Γράφημα 4: Αντιλήψεις για το περιβάλλον εργασίας

Ομόνοια βράδυ Κυριακής.
Κρατώντας την ανάσα μου καιρό σαν κύμα υπόγειο
λαμπρό σκαλί κυλιόμενο μεταλλικό
πρόβαλα ξαφνικά στις έντεκα και τέταρτο
με το βουητό των αυλικών κυμάτων μου απ’ τα έγκατα.

Γιάννης Βαρβέρης, Κυλιόμενος της Ομόνοιας

Τόπος έντασης που διασταυρώνονται στο βιαστικό πέρασμά τους τα σώματα των τουριστών και των μεταναστών, των μικροπωλητών και των ημι-παρανόμων, των μόνιμων και των περαστικών, η πλατεία Ομόνοιας, αυτός ο πυκνωτής της πολιτισμικής ποικιλομορφίας και καθρέφτης της κοινωνικής «αταξίας», η πολύπαθη πλατεία των πέντε δρόμων και των δύο γραμμών μετρό, αποτέλεσε για κάθε αρχιτέκτονα και πολεοδόμο, κατά αναλογία με το Βενιζελικό όραμα, τη Μεγάλη Ιδέα (Κιμπουρόπουλος 1994). Πράγματι, ξεκινώντας από τα οραματικά σχέδια των Κλεάνθη και Σάουμπερτ στις αρχές του 19^ου αιώνα και τον Λύσανδρο Καυταντζόγλου που σχεδιάζει και οικοδομεί την πρώτη του κατοικία επάνω στην πλατεία την ίδια περίοδο, μέχρι και τον σύγχρονο Κωνσταντίνο Δοξιάδη, που οραματίστηκε την Ομόνοια ως ένα απόκεντρο πέρασμα για ταξιδιώτες και περαστικούς στο δρόμο για το λιμάνι, η κακότυχη αυτή πλατεία έχει περάσει αρχιτεκτονικά κυριολεκτικά «των παθών της τον τάραχο»: από τους Φοίνικες και τα αγάλματα των Μουσών στις αρχές του 20^ου αιώνα έως τα σιντριβάνια και τον Δρομέα πριν λίγα χρόνια. Και τώρα πια, στις αρχές του 21^ου αιώνα, έχει έρθει το τέλος της Ομόνοιας ως πλατεία και η καθολική μεταμόρφωσή της σε προέκταση των δρόμων που ενώνονται μαζί της (φωτ. 1-4).

Από κοσμοπολίτικος τόπος συνάντησης της μεσοαστικής Αθήνας μέχρι το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, με πολλά μεγάλα ξενοδοχεία που στέκουν να κοιτάζουν τις μεταλλάξεις και τις ανατροπές της μισοερειπωμένα μέχρι και σήμερα όπως ο Μέγας Αλέξανδρος και το Μπάγκειον, η πλατεία Ομόνοιας θα αποτελέσει τον καμβά για κάθε εκσυγχρονιστικό εγχείρημα που επιχειρούνταν σε κάθε αλλαγή σελίδας της ελληνικής ιστορίας. Αρχικά στο μεσοπόλεμο, όταν θεμελιώθηκε η γραμμή του ηλεκτρικού σιδηρόδρομου μεταξύ Αθήνας και Πειραιά και εγκαινιάστηκε ο σταθμός της Ομόνοιας και, κυρίως μεταπολεμικά, στο τέλος της δεκαετίας του ’50, τότε που έτσι κι αλλιώς αλλάζει εντελώς όλη η Αθήνα. Από πλατεία θα μετατραπεί σε συγκοινωνιακό κόμβο και η προτεραιότητα θα δοθεί στη χρήση του ιδιωτικού αυτοκινήτου και στην αναζήτηση χώρων με οποιοδήποτε τίμημα (Σαρηγιάννης 1994). Είναι τότε που πάνω από το έδαφος τα ψηλά κτήρια έπαιρναν τη θέση τους το ένα δίπλα από το άλλο αλλάζοντας άρδην το τοπίο, ενώ κάτω από το έδαφος θα φτιαχτεί μια άλλη πλατεία για τους πεζούς, μια πλατεία με τράπεζες και καταστήματα. Οι κυλιόμενες σκάλες θα ενώσουν τις δυο πλατείες, η Ομόνοια θα αποτελέσει το πιο αναγνωρίσιμο σημείο της πόλης με το φαρμακείο του Μπακάκου στη γωνία της Αγίου Κωνσταντίνου να είναι ο τόπος συνάντησης των απανταχού επαρχιωτών που συρρέουν στην πρωτεύουσα για το Athens Dream της μετεμφυλιακής Ελλάδας. Η Ομόνοια θα γίνει από πλατεία περιοχή (φωτ.5-7).

Μέρος και αυτή μιας άλλης τριλογίας κατά μήκος της οδού Σταδίου, αυτή των πλατειών Συντάγματος, Κλαυθμώνος και Ομόνοιας και γεωγραφικά ορισμένη σε σχέση με το απόλυτο σύμβολο της πόλης, την Ακρόπολη, θα αποτυπωθεί στη συλλογική  συνείδηση ως ένα άλλο, διαφορετικό σύμβολο, αυτό του «ομφαλού» της πρωτεύουσας και θα εγγράψει τη δική της μυθολογία στο τετράδιο της πόλης: στέκι και ταυτόχρονα σταυροδρόμι, τόπος συνάντησης και διαφυγής, η πλατεία Ομόνοιας θα αποτελέσει μια σύγχρονη Βαβέλ, και εν τέλει ένα μνημείο. Κυρίως όμως το ιδανικότερο αστικό πεδίο συμπύκνωσης ενάρξεων και διελεύσεων για όλες τις κοινωνικές τάξεις, τις φυλές και τις ηλικίες. Ακριβώς αυτή η ετερογένειά της θα φανεί από τους ίδιους τους δρόμους που ξεκινούν από την πλατεία.

Από εδώ ξεκινά η «παρδαλή» και πολύχρωμη οδός Αθηνάς που συνδέει την πλατεία με το Μοναστηράκι και κατ’ επέκταση την Ακρόπολη, ο δρόμος της Βαρβακείου Αγοράς. Αλλά ταυτόχρονα και ο δρόμος με τα φτηνά παρηκμασμένα πια ξενοδοχεία της «ημιδιαμονής» εκεί όπου έβρισκαν, σε μεγαλύτερο βαθμό πριν λίγα χρόνια και πολύ λιγότερο σήμερα, «επαγγελματική στέγη» τα «σκορπισμένα» σώματα των κοριτσιών όταν έβρισκαν κάποιο «πελάτη». Αμέσως μετά, με κατεύθυνση προς την ανατολή, η οδός Σταδίου των Χαυτείων, που θα συνδέσει την πλατεία Ομόνοιας με τις άλλες δύο θρυλικές πλατείες που αναφέραμε και μετά η οδός Πανεπιστημίου, ο δρόμος της Αθηναϊκής Τριλογίας που συνδέει την πλατεία με τα παλιά Ανάκτορα. Άλλωστε, για τη θέση των Ανακτόρων προοριζόταν αρχικά και η ίδια. Έπειτα ο άχαρος και χωρίς ταυτότητα, με εξαίρεση την αρχοντική πλατεία Βικτωρίας, δρόμος της 3^ης Σεπτεμβρίου (πώς άλλωστε να έχεις ταυτότητα όταν δίπλα σου έχεις τη «μεγάλη» Πατησίων;). Μόλις εκατό μέτρα από την πλατεία Ομόνοιας, και πάλι ξενοδοχεία «ημιδιαμονής» και αναζήτηση «πελατών» στην «ύποπτη» πλατεία Λαυρίου, αυτή τη φορά σε πλήρη λειτουργία. Αμέσως μετά, η οδός Αγ. Κωνσταντίνου, ο δρόμος του Εθνικού Θεάτρου που οδηγεί προς τις εθνικές οδούς και τέλος η οδός Πειραιώς, ο δρόμος των βιομηχανιών και της διαφυγής προς το λιμάνι.

Η Κοινοτικά Υποστηριζόμενη Γεωργία (Community Supported Agriculture) εισάγει την έννοια της αλληλέγγυας γεωργίας μέσω της συνεργασίας ενός παραγωγού (ή ομάδας παραγωγών μιας αγροτικής περιοχής) και μιας ομάδας καταναλωτών στην πόλη με αμοιβαίο όφελος. Οι παραγωγοί προμηθεύουν τους καταναλωτές εβδομαδιαίως με καλάθι φρέσκων βιολογικών λαχανικών (και ενίοτε και άλλων προϊόντων της γεωργικής εκμετάλλευσης, όπως φρούτα, αυγά, πουλερικά, γαλακτοκομικά, …) κατόπιν συμφωνίας στην αρχή της καλλιεργητικής σεζόν. Η συμφωνία προκαθορίζει την ποικιλία των προϊόντων του καλαθιού ανάλογα με την εποχή, καθώς και το κόστος του σε δίκαιες τιμές και για τα δύο συμβαλλόμενα μέρη. Οι καταναλωτές προπληρώνουν τα καλάθια της σεζόν υποστηρίζοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο έμπρακτα τον παραγωγό (Cox et al. 2008).

Η Κοινοτικά Υποστηριζόμενη Γεωργία (ΚΥΓ) αποτελεί ένα εναλλακτικό πρότυπο οργάνωσης της γεωργικής παραγωγής και οργάνωσης της όλης αγροτροφικής αλυσίδας σε επίπεδο εδαφικής περιοχής, χωρίς ενδιάμεσους εμπόρους. Οι παραγωγοί έρχονται σε άμεση επαφή με τους καταναλωτές της ομάδας συζητώντας και συναποφασίζοντας για τις καλλιεργητικές πρακτικές, το περιεχόμενο του καλαθιού και τα πρακτικά ζητήματα σχετικά με τους τρόπους παράδοσης και πληρωμής. Πρόκειται εν ολίγοις για μια ακόμα μορφή «βραχείας αλυσίδας εφοδιασμού τροφίμου» (short food supply chain), όπου αγρότες και καταναλωτές αναπτύσσουν στενούς δεσμούς στη βάση της αμοιβαίας εμπιστοσύνης στο πλαίσιο ενός διαμορφούμενου «δικτύου των πολιτών» (Renting et al. 2012). Κατ’ αυτόν τον τρόπο οι ευθύνες, οι κίνδυνοι και οι ανταμοιβές της καλλιέργειας μοιράζονται από κοινού. Για τον παραγωγό, η συμμετοχή σε ένα δίκτυο ΚΥΓ προσφέρει χρηματοδοτική ασφάλεια χάρη στην εξασφαλισμένη αγορά, ακόμα και σε δύσκολες καλλιεργητικές περιόδους (φυσικοί και οικονομικοί κίνδυνοι). Στον καταναλωτή δίνεται η δυνατότητα να ακολουθήσει μια ισορροπημένη υγιεινή διατροφή, να ξαναβρεί τον δεσμό με την ύπαιθρο και να δράσει ως ενεργός πολίτης συμβάλλοντας στην διατήρηση του περιβάλλοντος και της βιοποικιλότητας (βιοκαλλιέργεια, χρήση τοπικών σπόρων) καθώς και του κοινωνικό-παραγωγικού ιστού στις αγροτικές κοινότητες.

Ποικίλα τέτοια συστήματα που διευρύνουν τις τοπικές αγορές και τα μικρά δίκτυα διανομής είναι στην ουσία εθελοντικά διαβήματα ή συλλογικές πρωτοβουλίες (Allaire 2013) υπό την καθοδήγηση των αγροτών (όπως τα περίφημα AMAP στη Γαλλία – Ένωση για τη Διατήρηση της Τοπικής Γεωργίας) ή την καθοδήγηση των καταναλωτών (όπως οι Gruppi di Acquisto Solidale – Ομάδες Αγορών Αλληλεγγύης στην Ιταλία) ή ακόμα την καθοδήγηση των δικτύων διανομής (όπως το αλληλέγγυο εμπόριο). Σε κάθε περίπτωση, η ΚΥΓ υπερασπίζεται και ενισχύει τη μικρή οικογενειακή γεωργία και την οικιακή μεταποίηση, τα τοπικά προϊόντα ονομασίας προέλευσης και τις γευστικές ιδιοτυπίες, τις βιολογικές και βιοδυναμικές μεθόδους παραγωγής από παραγωγούς που ανησυχούν για το περιβάλλον, τη βιοποικιλότητα, τη δημόσια υγεία και την αστάθεια των τιμών και οι οποίοι απευθύνονται σε ενεργούς καταναλωτές της πόλης με κριτική στάση απέναντι στα μεγάλα διεθνικά δίκτυα διανομής και τα παγκόσμια τρόφιμα.

Η ΚΥΓ αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1960 στην Ευρώπη (ιδιαίτερα στην Ελβετία και Γερμανία) που βλέπει τις πόλεις της να εξαπλώνονται με ταχείς ρυθμούς, ενώ η γεωργία αποκόβεται από τους τόπους παραγωγής και τις αγροτικές κοινωνίες μέσα στη δίνη του αγροτικού εκσυγχρονισμού και της εκβιομηχάνισης. Το κίνημα της κοινοτικά υποστηριζόμενης γεωργίας ενισχύεται καθώς εντείνονται οι διατροφικοί κίνδυνοι και επιμηκύνεται η διαδρομή του τροφίμου από την γεωργική εκμετάλλευση μέχρι το τραπέζι του καταναλωτή. Σήμερα σχήματα ΚΥΓ υπάρχουν σε διαφορετικές μορφές σε όλο τον κόσμο. Μπορεί η κεντρική ιδέα να είναι η ίδια, ωστόσο διαφέρει η εφαρμογή, το όνομα, η δομή του δικτύου και ο βαθμός δέσμευσης (Schlicht et al. 2014).

Οι λαϊκές αγορές, πολύβουες και πολύχρωμες στις γειτονιές της πόλης, αποτελούν γνώριμη εικόνα της Αθήνας και των μεγάλων δήμων του λεκανοπεδίου. Αγρότες παραγωγοί και επαγγελματίες λιανοπωλητές διαγκωνίζονται στους πάγκους τους διαλαλώντας την ποιότητα και τη φθήνια των προϊόντων τους. «Πάρε- πάρε, εδώ η φθήνια», «καρπούζι με το μαχαίρι», «έλα πάρε, χωρίς ορμόνες για τα μωρά», συνιστούν οικείες προτροπές προς το αγοραστικό κοινό. Οι λαϊκές συγκροτούν εδώ και χρόνια παραδοσιακούς τόπους αγοραπωλησίας προϊόντων για τους Αθηναίους που τις επισκέπτονται ανεξαρτήτως ηλικίας και εισοδήματος.

Οι λαϊκές αγορές θεσμοθετήθηκαν το 1929 από τον Ελευθέριο Βενιζέλο προκειμένου να αντιμετωπισθούν τα φαινόμενα κερδοσκοπίας και η απειλή της αισχροκέρδειας μπροστά στο φάσμα της οικονομικής κρίσης στο Μεσοπόλεμο. Αμέσως βρέθηκαν αντιμέτωπες με τις έντονες διαμαρτυρίες των επαγγελματικών οργανώσεων, αλλά και τις απειλές των μεσαζόντων προς τους παραγωγούς πως θα διέκοπταν τη συνεργασία μαζί τους. Και τούτο γιατί, χονδρέμποροι και μεσάζοντες φοβήθηκαν πως θα πλήττονταν από τον καινοφανή αυτό θεσμό εμπορίας με την απευθείας πώληση γεωργικών προϊόντων από τους παραγωγούς στους καταναλωτές (Σκιαδάς 2014). Ωστόσο οι λαϊκές αγκαλιάστηκαν γρήγορα από τους Αθηναίους παραμένοντας εφεξής ένας σταθερός θεσμός που θα επηρέαζε την οργάνωση του οικογενειακού καλαθιού και την εμπορική λειτουργία στις γειτονιές της πόλης.

Η πρώτη λαϊκή λειτούργησε στο Θησείο με περιβολάρηδες από τον Άγιο Σάββα του Ελαιώνα, την Κολοκυνθού, το Μοσχάτο, τον Ρέντη, το Μαρούσι, το Χαλάνδρι, το Μενίδι, τα Μέγαρα κ.ά. Η γρήγορη επιτυχία οδηγεί στην ανάγκη καλύτερης οργάνωσης του θεσμού, οπότε ιδρύεται το 1932 το Ταμείο Λαϊκών Αγορών (Σκιαδάς 2014). Από τότε οι λαϊκές επέκτειναν τους πάγκους και την ποικιλία των προσφερόμενων ειδών, ενώ πλήθυναν οι γειτονιές της Αθήνας που τις φιλοξενούν. Σήμερα λειτουργούν 180 λαϊκές κάθε βδομάδα στη χωρική αρμοδιότητα της πρώην Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Αθήνας–Πειραιά (σήμερα Περιφέρεια Αττικής), από τις οποίες 44 χωροθετούνται στα όρια του Δήμου Αθηναίων (www.cityofathens.gr/). Η εύρυθμη λειτουργία και η εξυπηρέτηση εμπόρων και παραγωγών υπάγονται στην δικαιοδοσία του Οργανισμού Λαϊκών Αγορών Αθήνας –Πειραιά (ΟΛΑΑΠ, πρώην Ταμείο Λαϊκών Αγορών), που είναι αυτοχρηματοδοτούμενος οργανισμός με κοινωφελή χαρακτήρα και λειτουργεί ως ΝΠΔΔ (www.olaa.gr).

Με την πάροδο των χρόνων επεκτάθηκε και η ακτίνα προέλευσης των κηπευτικών και οπωρικών, αλλά και άλλων ειδών όπως όσπρια, μέλι, ελιές, αυγά, ψάρια, κ.ά. Συναντά κανείς παραγωγούς από την Εύβοια, τη Βοιωτία, την Κορινθία και την Αργολίδα, την Ηλεία, και βέβαια από τις κλασσικές περιαστικές περιοχές του Μαραθώνα, του Μενιδίου και των Μεγάρων. Σήμερα, χάρη στον εκσυγχρονισμό των αυτοκινητόδρομων και των μέσων μεταφοράς, καθώς στις τεχνολογίες συντήρησης και ψύξης των ευπαθών προϊόντων, καταφθάνουν στις λαϊκές της Αθήνας φρούτα από όλη την Ελλάδα, από μεγάλους αλλά και μικρότερους παραγωγούς και συνεταιρισμούς, όπως για παράδειγμα μήλα Αγιάς, ροδάκινα Νάουσας, κεράσια Βοδενών (Έδεσσας). Τα όσπρια, το ρύζι, οι ελιές, τα Μεσογείτικα κρασιά από τον παραγωγό –όλα με αναγραφόμενη ονομασία προέλευσης– έχουν επίσης την τιμητική τους για τους καταναλωτές που προτιμούν τα χύμα προϊόντα από τα τυποποιημένα των σούπερ μάρκετ. «Τα τυποποιημένα έχουν φάρμακα για να τα συντηρούν στο σακουλάκι. Εδώ ξέρω τι αγοράζω, από πού βαστά η σκούφια του», απαντούν ευαισθητοποιημένοι καταναλωτές.

Ο βασικός λόγος προτίμησης της λαϊκής σε σχέση με το σούπερ μάρκετ είναι η φρεσκάδα και η ποικιλία σε προϊόντα, ποιότητες και τιμές. «Μπαίνοντας στο σούπερ μάρκετ είναι μονόδρομος, ο καταναλωτής θα βρει δύο ποιότητες ντομάτες και τέρμα, και πολλά είναι έτοιμα πακεταρισμένα στο σελοφάν. Εδώ στη λαϊκή ο καταναλωτής θα βρει 20 πάγκους με ντομάτες, κάποια θα είναι από ελληνικό σπόρο, άλλη πιο σγουρή, άλλη πιο γυαλιστερή από το θερμοκήπιο,… αλλού κοιτάζει την ταμπέλα, σου λέει είναι από το Ναύπλιο, από τον τόπο του .…ενστικτωδώς αγοράζει, ρωτάει, δοκιμάζει, ενημερώνεται. Την άλλη εβδομάδα ξανάρχεται και δοκιμάζει κάτι άλλο με τον καιρό εκπαιδεύεται. Στο σούπερ μάρκετ θα ρωτήσεις ποτέ τον υπάλληλο;» (Βαγγέλης, παραγωγός από τα Μέγαρα).

Οι λαϊκές απευθύνονται σε όλες τις κοινωνικές ομάδες και βαλάντια. Το πρωί, με τα προϊόντα πρώτης διαλογής στους πάγκους, συναντά κανείς εκείνους κυρίως τους καταναλωτές που τους ενδιαφέρει η ποιότητα ανεξαρτήτως τιμής. Είναι γενικά παραδεκτό ότι η σχέση ποιότητας-τιμής υπερτερεί στη λαϊκή αγορά σε σχέση με τις μεγάλες αλυσίδες σούπερ μάρκετ. Καθώς η ώρα προχωρά, και οι τιμές πέφτουν στο ξεπούλημα της μέρας, συγκεντρώνονται κυρίως τα φτωχότερα εισοδηματικά στρώματα. «Τώρα με την κρίση, στις φτωχές συνοικίες ο περισσότερος κόσμος μαζεύεται το μεσημέρι ενώ όλο το πρωί καθόμαστε (…) βοηθάμε και μεις όσο μπορούμε, το βλέπουμε κάποιοι ζορίζονται, δεν τους βγαίνει ο λογαριασμός, ε… θα βάλουμε και κάτι παραπάνω στη σακούλα» (Νίκος, επαγγελματίας λιανοπωλητής).

Το καλοκαίρι του 2011 στο χώρο της Φυσιολατρικής Κίνησης Βριλησσού – δραστήρια συλλογικότητα που λειτουργεί από το 2001 οργανώνοντας πλήθος πεζοπορικών, ορειβατικών και εκπαιδευτικών εξορμήσεων στην ελληνική φύση – συζητείται για πρώτη φορά η ιδέα των αστικών καλλιεργειών. Όπως τα ίδια τα μέλη σημειώνουν «με το βάθεμα της οικονομικής κρίσης, η ιδέα ωριμάζει γρήγορα, όπως ο καρπός στη ζέστη». Η προσφορά κτήματος στα Σπάτα από την Ειρήνη δίνει το έναυσμα ώστε το κοινό όραμα να γίνει πραγματικότητα. Τον Οκτώβριο του 2011 με την πρώτη επίσκεψη στο κτήμα, που περιλαμβάνει αγρό και αμπελώνα, γεννιούνται οι «Αγρόσχολοι Βριλησσού».

Το ξεκίνημα έγινε με την καλλιέργεια 100 τμ. «… τόπος σκληρός και ακαλλιέργητος για χρόνια. Έπρεπε να δαμαστεί… από κάμποσους ονειροπαρμένους αστούς των Βριλησσίων. Εμείς τον ενθαρρύνουμε με κάθε τρόπο που μας υποδεικνύει ο γεωπόνος σύντροφος μας, ο Ανδρέας… Και ναι, λίγο-λίγο, έγινε. Σε αυτό το χώρο φυτευτήκαν 30 χειμερινά είδη: σπανάκι, σέσκουλο, καυκαλήθρα, ραδίκι, παντζάρια, καρότα, ραπανάκια, λάχανα, μαρούλια, μπρόκολα, πατάτες… Χρησιμοποιήθηκαν μόνο φυσικές μέθοδοι στην ανάπτυξή τους… Το πρώτο μας μάθημα έγινε! Και μας έδωσε απέραντη ευχαρίστηση, και η επαφή με τη γη και τον αέρα και η δυναμική της συλλογικότητας και η δημιουργικότητα σε μια χρονική στιγμή της πατρίδας, που θαρρεί κανείς ότι τίποτα δεν μπορεί να καρπίσει … ».

Η ομάδα ξεκίνησε με έναν σταθερό πυρήνα 20 ατόμων που συνεχώς διευρύνεται. Λειτουργεί όπως όλες οι συλλογικότητες στη βάση της αυτό-οργάνωσης, του εθελοντισμού, της αλληλεγγύης και του χρόνου που ο καθένας μπορεί να διαθέσει. Πενταμελής συντονιστική επιτροπή που εναλλάσσεται ανά τακτά χρονικά διαστήματα μεριμνά για τον προγραμματισμό των δράσεων και την ομαλή λειτουργία του αγρού. Η τεχνική υποστήριξη γίνεται από γεωπόνο και βιοκαλλιεργητή βασικό μέλος των Αγρόσχολων. Ο γενικότερος συντονισμός και η ενημέρωση των μελών για τις δράσεις και τις γεωργικές εργασίες γίνονται – όπως σε όλες τις ακτιβιστικές συλλογικότητες – μέσω διαδικτύου με e-mails, sms και ιστολόγια.

Οι Αγρόσχολοι αυτοπροσδιορίζονται ως φυσιολάτρες που διεκδικούν τον δημόσιο ανοικτό χώρο για παραγωγικές κοινωνικές δράσεις. Σκοπός τους είναι η συλλογική καλλιέργεια της γης με βάση τις αρχές της βιολογικής καλλιέργειας και άλλων οικολογικών μεθόδων για την παραγωγή υγιεινών και θρεπτικών τροφών. Στόχος δεν είναι η άμεση μαζική παραγωγή για την κάλυψη διατροφικών αναγκών των μελών, αλλά η διαπαιδαγώγηση στις λειτουργίες και στους βιολογικούς κύκλους της φύσης, η επιστροφή στη γη και τα περιβόλια μαζί με τις αξίες της συλλογικότητας, που τόσο έχουν λείψει από τις σύγχρονες αστικές κοινωνίες.

Στις αρχές του 1970, η Liz Christy και ομάδα «πράσινων ανταρτών» βλέποντας την συνεχή υποβάθμιση της πόλης αποφασίζουν να ρίξουν σπόρους σε άδεια οικόπεδα, να τοποθετήσουν ζαρντινιέρες σε εγκαταλειμμένα κτήρια και να φυτέψουν ηλίανθους στους πολυσύχναστους δρόμους της Νέας Υόρκης. Στη συμβολή των οδών Bowery και Houston στο Μανχάταν, μια μεγάλη εγκαταλειμμένη αλάνα μετατράπηκε στον πρώτο Κοινοτικό Λαχανόκηπο της ιστορίας του πράσινου αντάρτικου, τον Bowery Houston Community Farm and Garden (http://www.lizchristygarden.us/). Σήμερα πάνω από 600 Κοινοτικοί Λαχανόκηποι (Community Gardens) στη Νέα Υόρκη, και ένα τεράστιο κίνημα ενεργών πολιτών σε όλο τον κόσμο, συσπειρώνουν δημότες–καλλιεργητές που διεκδικούν την (επαν)οικειοποίηση της αστικής γης και των κοινόχρηστων χώρων θεωρώντας ότι η συλλογικότητα επιλύει τα προβλήματα σε γειτονιές και πόλεις (www.greenguerillas.org).

Η αντάρτικη κηπουρική (guerrilla gardening) υποδηλοί τις έννοιες της υπέρβασης, του ακτιβισμού και της χωρικής παρέμβασης. Ομάδες πολιτών δρουν αυθόρμητα, ανώνυμα και εθελοντικά, σπέρνοντας και φυτεύοντας σε ξεχασμένους ανοικτούς χώρους της πόλης (εγκαταλειμμένα οικόπεδα, παραμελημένες πρασιές και παρτέρια δένδρων στα πεζοδρόμια), χωρίς θεσμική άδεια στο πλαίσιο μιας ευρύτερης κριτικής του αστικού καπιταλιστικού συστήματος (Crane 2011). Είναι η εποχή όπου στο πνεύμα της αμφισβήτησης του αστικού τρόπου ζωής, όπως εκφράζεται από τις μαζικές εξεγέρσεις και τα κινήματα πολιτών (Μάης του 1968 και φοιτητικές εξεγέρσεις, αντιπολεμικά και αντιρατσιστικά κινήματα, οικολογικό κίνημα, κ.ά.) διαμορφώνεται μια διαφορετική ιδεολογία και κουλτούρα αναφορικά με το αστικό τοπίο, τα κοινωνικά δικαιώματα, τον κοινοτισμό, τους διατροφικούς κινδύνους της βιομηχανοποιημένης γεωργίας και το αίτημα για «καθαρή τροφή», κλπ. Η αντάρτικη κηπουρική εντάσσεται στα κινήματα πόλης που υπερασπίζονται τους δημόσιους χώρους και το δικαίωμα στην πόλη, αμφισβητώντας τους κυρίαρχους τρόπους παραγωγής και αναπαραγωγής του αστικού χώρου, διεκδικώντας τη συμμετοχή στο σχεδιασμό (Zanneti 2010, Eizenberg 2013).

Στην πιο ριζοσπαστική της μορφή, ως κινηματική δράση που κινείται εκτός θεσμικού και ενίοτε νομικού πλαισίου (π.χ. κατάληψη ελεύθερων χώρων) διαθέτει σαφή πολιτικά χαρακτηριστικά και αιτήματα που σχετίζονται άμεσα με το ζήτημα της θεσμικής εξουσίας και της αστικής διακυβέρνησης στο πλαίσιο των χρήσεων της δημόσιας γης. Προωθεί την αυτοοργάνωση, τις αμεσοδημοκρατικές διαδικασίες, την ισότητα και την ενεργό συμμετοχή για την από κοινού διεκδίκηση και διαχείριση του δημόσιου χώρου μέσω του οικολογικού ακτιβισμού και της δημιουργίας κοινοτικών αγρόκηπων. Ενώ τα μαζικά μέσα ενημέρωσης ασχολούνται πολύ όψιμα με το κίνημα της αντάρτικης κηπουρικής –και συνήθως αναφέρονται σε αυτήν ως μια καινοτόμα αισθητική παρέμβαση στο αστικό περιβάλλον– τα εναλλακτικά έντυπα, οι διαδικτυακοί τόποι και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν τους βασικούς κόμβους που συσπειρώνουν, ενημερώνουν και πολλαπλασιάζουν τα κινήματα της αντάρτικης κηπουρικής σε όλον τον κόσμο (Tracey 2007).

Στην Ελλάδα, στον δια-δικτυακό τόπο συνάντησης ομάδων αστικών αγρών «Συν-καλλιεργούμε», διακηρύσσεται ότι «όσο υπάρχουν τέτοιες πρωτοβουλίες, αυτοδιαχειριζόμενων συλλογικών κήπων με βάση την οικολογική γεωργία, τόσο πιο έντονα εκφράζεται η απαίτηση για έναν άλλο τρόπο ζωής: από την εξάρτηση στο ισχύον κοινωνικοοικονομικό σύστημα στην αυτοδιαχείριση, από την παθητική κατανάλωση στην παραγωγή, από την απομόνωση του ατόμου στην ομάδα. Όλοι μαζί δίνουμε μικρά–μικρά, αλλά απτά, παραδείγματα μιας άλλης πόλης. Επαναστατούμε, ρίχνοντας πράσινες βόμβες στον άγονο τσιμεντότοπο».

Ο «Αυτοδιαχειριζόμενος Αγρός στο Ελληνικό» είναι αυτόνομη συλλογικότητα πολιτών που ιδρύθηκε στις αρχές του 2011. Από τότε καλλιεργεί έκταση 2,5 στρεμμάτων στο χώρο της πρώην Αμερικάνικης Βάσης του Ελληνικού προσπαθώντας να απαντήσει στην κοινωνική, οικονομική και περιβαλλοντική κρίση που πλήττει την κοινωνία. Οι στόχοι του αυτοδιαχειριζόμενου αγρού εντάσσονται στις πρωτοβουλίες κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας και συνδέονται με τους αγώνες για την αποτροπή της ιδιωτικοποίησης και εμπορευματοποίησης του πρώην αεροδρομίου Ελληνικού. Η συλλογικότητα ενστερνίζεται το αίτημα για τη δημιουργία ενός Μητροπολιτικού Πάρκου υψηλού πρασίνου για την ανάπτυξη κοινωφελών, αθλητικών και πολιτιστικών δραστηριοτήτων. Το Μητροπολιτικό Πάρκο εκπονήθηκε με τη μεταφορά του διεθνούς αεροδρομίου στα Σπάτα, την περίοδο των μεγάλων ολυμπιακών έργων (2003), για να ναυαγήσει στη συνέχεια με αφορμή την οικονομική κρίση. Το σχέδιο τελικά ακυρώθηκε με την παραχώρηση του ακίνητου του Ελληνικού από το ΤΑΙΠΕΔ σε ιδιώτες επενδυτές για οικιστική και επιχειρηματική ανάπτυξη.

Η αστική γεωργία δεν είχε ποτέ ιδιαίτερη παράδοση στην Ελλάδα, ενώ ο όρος ήταν εντελώς άγνωστος μέχρι πολύ πρόσφατα, ακόμα και ανάμεσα σε ειδικούς του αστικού σχεδιασμού. Μόλις μετά το 2010, με το βάθεμα της κρίσης, τα κινήματα διαμαρτυρίας των πολιτών στις πλατείες και με τις κινήσεις αλληλεγγύης στις γειτονιές να αποκτούν δυναμική, οι αστικές καλλιέργειες αρχίζουν ουσιαστικά να εξαπλώνονται ως ιδέα σε ευρύτερα στρώματα του πληθυσμού και να απασχολούν ολοένα και περισσότερες ομάδες πολιτών και τοπικές κοινότητες. Βασικά ζητήματα τα οποία αναδεικνύονται είναι αυτά του βιοπορισμού, της ποιότητας ζωής, της αγρο-περιβαλλοντικής εκπαίδευσης αλλά και του επισιτιστικού εφοδιασμού των πόλεων, ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης.

Οι δημοτικοί λαχανόκηποι αποτελούν την πιο διαδεδομένη μορφή συλλογικών λαχανόκηπων στην Ελλάδα. Εγκαινιάζονται μόλις το 2012 και στη συνέχεια πολλαπλασιάζονται γοργά σε ολόκληρη τη χώρα. Φαίνεται ότι τα εντεινόμενα φαινόμενα κοινωνικής και οικονομικής αποστέρησης, η αποξένωση και η γενικότερη υποβάθμιση του αστικού περιβάλλοντος οδήγησαν αρκετούς Δήμους της χώρας στην ανάληψη τέτοιων πρωτοβουλιών στο πλαίσιο άσκησης της κοινωνικής τους πολιτικής. Στον κυρίαρχο λόγο των δημοτικών αρχών προβάλλονται η ανακούφιση των ευπαθών ομάδων του πληθυσμού (άνεργοι, συνταξιούχοι, χαμηλο-εισοδηματίες, μονογονεϊκές και πολύτεκνες οικογένειες, κ.ά.), η ενίσχυση της κοινωνικής αλληλεγγύης και η ψυχική υγεία. Ο εξωραϊσμός και η περιβαλλοντική διαχείριση (πρασίνισμα της πόλης, κομποστοποίηση οργανικών απορριμμάτων, κλπ) κατέχουν επίσης τη θέση τους ανάμεσα στις κοινωνικές ωφέλειες από τους αστικούς λαχανόκηπους.

Ο τρόπος οργάνωσης των δημοτικών λαχανόκηπων αναπαράγεται παντού σχεδόν πανομοιότυπα. Ο Δήμος διανέμει δωρεάν προς χρήση το αγροκήπιο σε περιφραγμένη δημοτική / κοινοτική έκταση (urban allotment gardens), όπου έχει φροντίσει για τη βελτίωση του εδάφους και την παροχή νερού. Επιτρέπεται μόνο η βιολογική καλλιέργεια ενώ, στις περισσότερες περιπτώσεις, μέρος της παραγωγής (10-15%) διατίθεται στο κοινωνικό παντοπωλείο του Δήμου.

Τα κίνητρα των καλλιεργητών να αιτηθούν τεμάχιο σε δημοτικό λαχανόκηπο, έτσι όπως κατέγραψε επιτόπια έρευνα στη βόρεια Ελλάδα (Ανθοπούλου κ.ά. 2013), είναι καταρχήν η ιδία παραγωγή τροφίμων, δηλαδή η ανάγκη εξασφάλισης φρέσκων, βιολογικών, υγιεινών τροφίμων ή με άλλα λόγια «για να ξέρω τι τρώω». Στη συνέχεια, σημαντική παρακίνηση είναι η ανάγκη ελάφρυνσης του οικογενειακού προϋπολογισμού σε δαπάνες για τρόφιμα, και αφορά κυρίως τα νοικοκυριά με τα χαμηλότερα εισοδήματα. Για κάποιους είναι, επίσης, η επανασύνδεση με τη γη, η νοσταλγία για το χωριό, τα βιώματα της παιδικής ηλικίας. Οι πρώτες συγκομιδές μετά την εγκατάσταση στον λαχανόκηπο φέρνουν συχνά πρωτόγνωρες εμπειρίες και απρόσμενα συναισθήματα στους καλλιεργητές, όπως οι ίδιοι δηλώνουν: η χαρά της δημιουργικότητας μέσα στην ανία και την κατάθλιψη που γεννά η κρίση, η συντροφικότητα και οι νέες «σχέσεις γειτονίας» μέσα στον αγρό, η ψυχαγωγία με τις μικρές γιορτές και τις συλλογικές κουζίνες, η ψυχοθεραπεία και η ενδυνάμωση της κοινωνικής αλληλεγγύης. Τα συναισθήματα αυτά αφορούν όλες τις ομάδες του πληθυσμού, κατεξοχήν βέβαια τους συνταξιούχους, αλλά και τις νεότερες γενιές που μπροστά στο φάσμα της ανεργίας και των ψυχολογικών επιπτώσεών της βρίσκουν μια δημιουργική διέξοδο και ένα δίχτυ κοινωνικής αλληλο-υποστήριξης. «Ο βασικός λόγος ν’ ασχοληθώ με τη γη ήταν να μάθω πέντε πράγματα, να κινητοποιηθώ λίγο γιατί για ένα διάστημα ήμουν άνεργη, ήθελα κάτι να με κρατά… εργασιοθεραπεία που λέμε, αλλιώς τι να έκανα; τηλεόραση όλη μέρα και σε καμιά καφετέρια με τις φίλες μου (…). Και αν βρω δουλειά, δεν θα τον αφήσω τον λαχανόκηπο. Περνάω το χρόνο μου ευχάριστα, κάνω παρέες, βλέπω ότι δημιουργώ ότι… ότι τα καταφέρνω τέλος πάντων» (Σοφία, Δημοτικός Βιοαγρός Αλεξανδρούπολης).

Σε αυτό το πλαίσιο, και όσο η κρίση έχει ατονήσει το επενδυτικό ενδιαφέρον στον κατασκευαστικό κλάδο και την κτηματομεσιτική αγορά, οι πρωτοβουλίες δημοτικών λαχανόκηπων πολλαπλασιάζονται και καταλαμβάνουν αναξιοποίητα τμήματα του αστικού ιστού των μεγάλων πόλεων. Η τάση αυτή αποκτά βαρύνουσα σημασία στην περίπτωση του λεκανοπεδίου, όπου η υποβάθμιση της ποιότητας ζωής και η σημαντική εξάντληση αποθεμάτων υπαίθριων ελεύθερων χώρων καθιστούν εντονότερη την ανάγκη επανάκτησης της επαφής των κατοίκων με τη φύση και το αγροτικό περιβάλλον. Με δεδομένη τη γενικευμένη μείωση της οικοδομικής δραστηριότητας στη μητροπολιτική περιοχή Αθηνών, προσφέρεται η ευκαιρία για ορισμένες ασχεδίαστες περιοχές της πόλης, κενά οικόπεδα και δημοτικές εκτάσεις που βρίσκονται σε λανθάνουσα κατάσταση να μετατραπούν σε δημοτικούς λαχανόκηπους, αποτελώντας νησίδες πρασίνου και κοινωνικής δραστηριοποίησης για την ευρύτερη περιοχή.

Η αστική γεωργία μοιάζει να είναι ένας παράδοξος συνδυασμός καθώς συνταιριάζει δύο ετερόκλητους κόσμους, τον αστικό και τον αγροτικό. Και όμως, ιστορικά η πόλη και η γεωργία ήταν ανέκαθεν αλληλένδετες. Μόλις τον 20^ο αιώνα και ιδιαίτερα μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, με την πλήρη εκβιομηχάνιση της γεωργικής παραγωγής και τη διεθνοποίηση των αγορών, η σχέση αυτή διερράγη γεωγραφικά και λειτουργικά. Το πέρασμα από την παραδοσιακή στην αποκαλούμενη παραγωγιστική γεωργία ήταν τόσο εντυπωσιακό, με τις αποδόσεις των παραγωγών να εκτινάσσονται στα ύψη, ώστε ενισχύθηκε η αντίληψη ότι «η πόλη είναι πόλη και η ύπαιθρος είναι ύπαιθρος και δεν μπορούν να συναντηθούν παρά μόνο στους διαδρόμους των σούπερ μάρκετ» (Fox 2011).

Η αστική γεωργία μπορεί σύντομα να ορισθεί ως η καλλιέργεια φυτών ή ακόμα και η μικρή εκτροφή ζώων μέσα στον αστικό ιστό και στις παρυφές της πόλης (FAO 1999). Αυτό που διαφοροποιεί την αστική γεωργία, από την γεωργία των ανοικτών αγρών είναι ότι η πρώτη είναι ενσωματωμένη και αλληλεπιδρά με το οικολογικό σύστημα της πόλης και την αστική οικονομία: (επανα)χρησιμοποιεί ανθρώπινους και υλικούς πόρους, προϊόντα και υπηρεσίες της πόλης ενώ η παραγωγή της προορίζεται κυρίως για την κατανάλωση φρέσκων προϊόντων των αστικών νοικοκυριών (Mougeot 2005, Pothukuchi and Kaufman 1999). Διαθέτοντας ήδη μακρά παράδοση στις βιομηχανικές πόλεις του δυτικού κόσμου, η αστική γεωργία αποκτά νέα κοινωνικοπολιτικά ερείσματα τη δεκαετία του 1970, μέσα στην όλη δυναμική των κοινωνικών κινημάτων που αμφισβητούν τον καταναλωτισμό ως αξιακό πρότυπο του καπιταλισμού και προτάσσουν ένα εναλλακτικό μοντέλο παραγωγής και ανάπτυξης με σεβασμό στη φύση και τους ρυθμούς της, στα δικαιώματα των εργαζομένων, στις τοπικές κοινωνίες και τους πόρους της. Καθώς ο τεχνολογικός εκσυγχρονισμός της γεωργίας και η διεθνοποίηση της αγροβιομηχανίας έχει αποκόψει τους καταναλωτές από την οικογενειακή γεωργία και τους τόπους παραγωγής, αυξάνεται η ανάγκη να επανακτήσουμε την σχέση μας με την τροφή και τη γη, να γνωρίζουμε από πού έρχονται τα τρόφιμα και πώς έχουν παραχθεί και να ξαναβρούμε τις χαμένες γεύσεις μέσα από τα τοπικά προϊόντα και τους γηγενείς σπόρους.

Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι η οικονομική κρίση διεθνώς με τις αλλεπάλληλες ανατιμήσεις και διακυμάνσεις των τιμών σε βασικά είδη διατροφής και τα αυξανόμενα φαινόμενα αστικής φτώχειας –συμπεριλαμβανομένων και των δυτικών μητροπόλεων – ξαναφέρνει στο δημόσιο λόγο το διατροφικό ζήτημα στις πόλεις. Ζητούμενο είναι η απρόσκοπτη πρόσβαση σε φρέσκα και θρεπτικά τρόφιμα για όλες τις κοινωνικές ομάδες του πληθυσμού στο πλαίσιο του τροφικού σχεδιασμού των πόλεων και της διατροφικής δικαιοσύνης (FAO 2010, Gotlieb and Joshi 2013). Από τους διάσημους λαχανόκηπους της Νέας Υόρκης, του Ντιτρόιτ και του Βανκούβερ έως το Βερολίνο, το Παρίσι και τη Λισσαβόνα, η αστική γεωργία θεωρείται ότι απαντά στη γενικευμένη αστική κρίση, όχι μόνο ως πλαίσιο ζωής που υποβαθμίζεται, αλλά και ως ποιότητα της καθημερινής δίαιτας που υποβαθμίζεται, ιδιαίτερα για τα φτωχότερα στρώματα του αστικού πληθυσμού προϊούσης της οικονομικής κρίσης.

Η άνθιση μικρών οικογενειακών λαχανόκηπων σε αυλές, μπαλκόνια και ταράτσες και οι συλλογικές αστικές καλλιέργειες ως πρωτοβουλίες ενεργών πολιτών και κινημάτων πόλης σε εγκαταλειμμένους, αχρησιμοποίητους ή άλλους ελεύθερους ανοικτούς χώρους εκφράζει ακριβώς την αναγκαιότητα (επανα)τοπικοποίησης των συστημάτων αγροτικής παραγωγής. Αναδεικνύονται οι πολλαπλές ευεργετικές λειτουργίες της αστικής γεωργίας, όπως η ιδιοπαραγωγή φρέσκων τροφίμων και η ελάφρυνση του οικογενειακού προϋπολογισμού, το πρασίνισμα της πόλης και η περιβαλλοντική διαχείριση (π.χ. κομποστοποίηση οικιακών οργανικών απορριμμάτων, η συμβολή στη μείωση της θερμότητας των πόλεων), η επανασύσταση του κοινωνικού δεσμού στις γειτονιές, η ψυχική υγεία και η δημιουργία ευκαιριών για αναψυχή, άσκηση, εκπαίδευση, κ.ά. Με άλλα λόγια, πέρα από τα τρόφιμα, η αστική γεωργία συμβάλλει στην παραγωγή δημόσιων αγαθών στην πόλη και συνεπώς η προστιθέμενη αξία της είναι πολλαπλάσια της αξίας των παραγόμενων γεωργικών προϊόντων (Dubbeling et al. 2010), ώστε να της αξίζει μια θέση στον σχεδιασμό των πόλεων (Halweil and Nierenberg 2007).

«Τα πάντα εδώ συνυπάρχουν σε απόσταση αναπνοής»

Βασίλης Καραποστόλης, Χειροποίητη Πόλη

Ως «πυκνωτής» μιας πρόσφατα διαμορφωμένης πληθυσμιακής ετερογένειας, η αθηναϊκή πολυκατοικία της αντιπαροχής γίνεται μια εντοπισμένη περίπτωση «αυθόρμητης» κοινωνικής ανάμειξης μεταξύ ελλήνων και αλλοδαπών κατοίκων. Τα προηγουμένως άδεια, απαξιωμένα διαμερίσματα των χαμηλότερων ορόφων αντικατέστησαν την έλλειψη κοινωνικής κατοικίας στεγάζοντας μετανάστες και μετανάστριες που σταδιακά εγκαταστάθηκαν στις κεντρικές γειτονιές της πόλης από τις αρχές της δεκαετίας του 1990. Μαζί με τους έλληνες κατοίκους των ψηλότερων πατωμάτων, συνυπάρχουν στα ίδια κτήρια, φαινόμενο που έχει περιγραφεί ως κάθετη κοινωνική διαφοροποίηση (Maloutas & Karadimitriou 2001). Η εθνοτική και ταξική ποικιλότητα της κοινωνίας της πρωτεύουσας εκφράζονται σε αυτήν την κάθετη, ιεραρχημένη συνύπαρξη ντόπιων και μεταναστών ως μία εναλλακτική, στρωματοποιημένη ανθρωπογεωγραφία απόλυτης γειτνίασης στην κλίμακα του κτηρίου.

Η χωρική απόσταση μεταξύ πληθυσμιακών ομάδων (π.χ. κοινωνικών τάξεων ή εθνοτήτων μιας πόλης) φέρει παραδοσιακά αρνητικό φορτίο, ως δηλωτική κοινωνικών ανισοτήτων και αποκλεισμού. Όμως, αυτή η εξίσωση χωρικής και κοινωνικής απόστασης αμφισβητείται αφού η χωρική εγγύτητα ενδέχεται να δρα παραπλανητικά, αποκρύπτοντας μορφές περιθωριοποίησης και ασθενούς ένταξης (Chamboredon et Lemaire 1970, Kokkali 2007). Σε ένα άλλο επίπεδο, ο Bourdieu (1985) ερμηνεύει την κοινωνία ως χώρο εντός του οποίου άτομα και ομάδες καταλαμβάνουν σχεσιακές θέσεις. Αυτή η κοινωνική χωροθέτηση αποδίδεται σε σχέσεις ιεραρχίας που πηγάζουν από τη συγκέντρωση κεφαλαίου (υλικού και συμβολικού) και εκφράζονται σε συμβολικές αποστάσεις και γειτνιάσεις. Αν λοιπόν η αθηναϊκή πολυκατοικία με την περιεχόμενη κοινωνική της διαφοροποίηση μπορεί να ιδωθεί ως κοινωνικός χώρος με καθέτως εκφρασμένες σχέσεις, οι κοινωνικές – και όχι οι χωρικές- αποστάσεις είναι εκείνες που πρέπει να ερευνηθούν στις διάφορες εκφράσεις τους.

Συνδυάζοντας κοινωνιολογική και γεωγραφική φαντασία, το παρόν κείμενο επικεντρώνεται στην καθέτως διαφοροποιημένη πολυκατοικία της Αθήνας με σκοπό να αναδείξει το ρόλο της μικροκλίμακας στην έκφραση του στεγαστικού διαχωρισμού. Θεωρώντας ότι δεν υπάρχουν a priori καθορισμένες χωρικές υποδιαιρέσεις (Preteceille 2007), επιχειρείται μια ερμηνεία του χωρο-κοινωνικού διαχωρισμού διαφορετική από εκείνη της γενικής εικόνας χαρτών και ποσοτικών δεικτών, εργαλεία που συχνά συσκοτίζουν την πολυπλοκότητα μιας αστικής πραγματικότητας «ιδωμένης από ψηλά». Περιγράφοντας μια περίπτωση πολυκατοικίας, αναδεικνύονται οι κοινωνικές αποστάσεις που μπορούν να εμφανιστούν σε περιπτώσεις χωρικής εγγύτητας, ο δυναμισμός της μικροκλίμακας και οι πιθανοί συμβολισμοί του φαινομένου.

Ένα κτήριο στην οδό Αρκτίνου, στο Παγκράτι, αποτελεί την υπό εξέταση περίπτωση [1]. Η καθέτως εκδηλωμένη κοινωνική ποικιλότητα της πολυκατοικίας την καθιστά πιθανώς παραδειγματική: ο όροφος κατοικίας βρίσκεται σε συνάρτηση με την εθνικότητα, τα χρόνια παρουσίας στην πόλη και το καθεστώς ιδιοκτησίας. Τα αποτελέσματα της έρευνας των Maloutas & Karadimitriou (2001) επιβεβαιώνουν τον παραπάνω συσχετισμό σε μια πιο διευρυμένη κλίμακα. Στην παρούσα έρευνα πραγματοποιήθηκε καταγραφή της κατανομής εθνικοτήτων και των οικιστικών χαρακτηριστικών ανά όροφο. Έπειτα, ιστορίες συλλέχθηκαν από «γηγενείς» κατοίκους και πραγματοποιήθηκε παρατήρηση στους ισόγειους κοινόχρηστους χώρους. Τα αποτελέσματα δίνονται συνοπτικά και συνθετικά μέσω της παρουσίασης της πολυκατοικίας ως κάθετου, βιωμένου “εθνογραφικού τόπου” (Pink 2009), στοχεύοντας στην κατά το δυνατόν καλύτερη μεταφορά της εμπειρίας του ερευνητή μέσω του κειμένου.

Στην είσοδο, διάλογοι ακούγονται σε ξένη γλώσσα, οι πόρτες των διαμερισμάτων είναι ανοιχτές, κάτοικοι διασχίζουν περνώντας από το ένα στο άλλο· «μιλάνε δυνατά», σχολιάζει μια ελληνίδα κάτοικος. Τρία νοικοκυριά Μπαγκλαντεσιανών κι ένα Ελλήνων βρίσκονται στο ημιυπόγειο και το ισόγειο, σε συνθήκες περιορισμένου ηλιασμού κι αερισμού, εμφανούς υγρασίας στους τοίχους και σε άμεση γειτνίαση με τον θορυβώδη δρόμο. Το φυσικό φως δε φτάνει στον προθάλαμο του υπογείου, όπου εντοπίζονται δυο διαμερίσματα. Στον πρώτο όροφο μια οικογένεια από τις Φιλιππίνες: «ήταν οι πρώτοι που ήρθαν εδώ» λέει ο διαχειριστής —«ακόμη και πριν τους Αλβανούς» αναφέρει άλλη κάτοικος— και είχαν αρχικά εγκατασταθεί στο υπόγειο· με τα χρόνια «αναρριχήθηκαν» ψηλότερα. Τη σειρά τους σε κείνες τις πρώτες θέσεις παίρνουν τώρα οι προσφάτως αφιχθέντες γείτονες από το Μπαγκλαντές. Είναι εκείνοι που διακρίνονται στις ιστορίες ως «αυτοί από το υπόγειο», οι «σκούροι» και οι «ξένοι». Το δεύτερο πάτωμα μοιράζεται μεταξύ ενός νοικοκυριού Ελλήνων κι ενός Φιλιππινέζων. Τρίτος, τέταρτος και πέμπτος όροφος στεγάζουν αποκλειστικά Έλληνες κι Ελληνίδες.

Όλοι οι «γηγενείς» κάτοικοι διαβιούν σε ιδιόκτητα διαμερίσματα. Είναι αυτοί, οι ιδιοκτήτες, που θεωρούνται «ένα είδος κοινότητας» μέσα στο κτήριο, αποκλείοντας τους ενοικιαστές· οι τελευταίοι αποτελούνται αποκλειστικά από μετανάστες/ριες. Σχετικά με τον διαθέσιμο οικιστικό χώρο, σημαντικές διαφοροποιήσεις διαπιστώθηκαν: 37τ.μ., 15τ.μ. και 8τ.μ. ανά άτομο υπολογίστηκαν για τους έλληνες, φιλιππινέζους και μπαγκλαντεσιανούς κατοίκους αντίστοιχα. Ωστόσο, πέραν του μεγέθους των διαμερισμάτων, κεντρικό ρόλο παίζει και η μορφή των νοικοκυριών: Μπαγκλαντεσιανοί διαβιούν συλλογικά, Φιλιππινέζοι σχηματίζουν πυρηνικές οικογένειες ενώ μονομελή νοικοκυριά Ελλήνων/ίδων έχουν σημαντική παρουσία στα ψηλότερα πατώματα. Με μια νοητή τομή του κτηρίου (γράφημα 1) οπτικοποιούνται η κατανομή των κατοίκων και τα ποσοτικά δεδομένα της έρευνας.

Κοινωνικές αποστάσεις εκφράζονται στις ιστορίες των κατοίκων. Μυρωδιές κουζίνας φτάνουν στο διαμέρισμα του τρίτου ορόφου κατά τη διάρκεια της συζήτησης το μεσημέρι· «το φαγητό τους [των αλλοδαπών] βρωμάει» δηλώνεται με ενόχληση. Ενώ κάποιος αναφέρει πως «δεν [του] αρέσουν οι μετανάστες που μένουν εδώ», ένας άλλος, στο ηλιόλουστο ρετιρέ των 65τ.μ., υποστηρίζει πως θα δεχόταν μια εργασιακή σχέση με Φιλιππινέζους, «ως κηπουρούς [του]» για παράδειγμα. Ωστόσο, πέρα από τις αναφορές στους αλλοεθνείς γείτονες, φανερώνεται ένας γενικότερος προβληματισμός για τις αδύναμες κοινωνικές επαφές σήμερα: «όλοι ζούμε μόνοι μας, δεν περνάμε χρόνο μαζί» και «δεν υπάρχουν οικογένειες». Σχετικά με τη διάδραση μεταξύ κατοίκων, μια πιθανής «πόλωση» εμφανίζεται στις καθημερινές επαφές: τα ελληνικά νοικοκυριά τείνουν να αλληλεπιδρούν αυστηρά μεταξύ τους μη αναπτύσσοντας επαφές με τα αντίστοιχα αλλοεθνή. Στον αντίποδα, οι μπαγκλαντεσιανοί κάτοικοι διαμορφώνουν τη δική τους «συγκέντρωση», αλληλεπιδρώντας μόνο με μέλη της κοινότητάς τους (γράφημα 2) «ζωντανεύοντας» τους κοινόχρηστους χώρους. Βγαίνοντας πια από την πολυκατοικία, μια τελευταία ματιά εντοπίζει μια ελληνική σημαία ψηλά, στη βεράντα του ρετιρέ· σαν μια εμπράγματη δήλωση του ποιοί/ές εδράζουν «επάνω».

Σε τούτον τον ιεραρχημένο κοινωνικό χώρο, Έλληνες κι Ελληνίδες εντοπίζονται στην κορυφή του, που μεταφράζεται σε διαμερίσματα υψηλών ορόφων, βελτιωμένες συνθήκες διαβίωσης και στην ισχύ να διαφοροποιούνται μέσω του λόγου τους από το «άλλο», το «ξένο». Τις λιγότερο προνομιακές θέσεις της ιεραρχίας καταλαμβάνουν νοικοκυριά μεταναστών στα πρώτα πατώματα, με περιορισμένα οικιστικά και κοινωνικά προνόμια, όπως η μη-ιδιόκτητη κατοικία —πιθανής ένδειξη του βαθμού ένταξης στην νεοελληνική κοινωνία— και το ανήκειν σε χαμηλές επαγγελματικές κατηγορίες. Ωστόσο, διακυμάνσεις παρατηρήθηκαν και μεταξύ των αλλοδαπών νοικοκυριών αναφορικά με την ποιότητα της κατοικίας και τον τύπο νοικοκυριού ως άλλους δείκτες ένταξης. Η ανά όροφο χωροθέτηση είναι συνάρτηση, και μαζί έκφραση, του χρόνου παραμονής στην πόλη και, κατά προέκταση, του αντίστοιχου, ομαδικά ή ατομικά συγκεντρωμένου, κοινωνικού κεφαλαίου.

Η κρίση δημόσιου χρέους στην Ελλάδα από το 2009-2010 έχει συμβάλει καθοριστικά στην ενίσχυση των τάσεων για υφαρπαγή της δημόσιας γης. Το καθεστώς χρέους συμβάλλει στην πολιτική αποδυνάμωση του κράτους-οφειλέτη και στη φτωχοποίηση του πληθυσμού και της κυβέρνησης. Οι όροι που επέβαλε η Τρόικα στην Ελλάδα για την αποπληρωμή του, αγνοούν τις εθνικές κοινωνικές ανάγκες και καθορίζουν τους τρόπους που θα αποπληρωθεί, μεταξύ των οποίων δεσπόζουσα θέση έχει η πώληση εθνικών περιουσιακών στοιχείων καταλύοντας την έννομη, συνταγματική τάξη.

Τα δύο βασικότερα οχήματα για την υφαρπαγή της δημόσιας γης μετά το 2010 είναι το Ταμείο Ανάπτυξης της Ιδιωτικής Περιουσίας του Δημοσίου (ΤΑΙΠΕΔ), γνωστό και ως «Ταμείο Ξεπουλήματος της Ελλάδας» και οι ιδιωτικοποιήσεις δημόσιων φορέων, υποδομών και ΝΠΔΔ, οι οποίοι είναι κάτοχοι μεγάλων εκτάσεων γης (ΔΕΗ, ΟΣΕ, λιμάνια, αεροδρόμια κλπ). Στο ΤΑΙΠΕΔ μεταβιβάστηκαν αναγκαστικά και χωρίς αντάλλαγμα όλες οι μορφές ακίνητης ιδιωτικής περιουσίας του δημοσίου και των εποπτευόμενων οργανισμών με μεγάλη ακίνητη περιουσία, χωρίς να μπορούν στο μέλλον να αναμεταβιβαστούν στο ελληνικό δημόσιο.

Κορωνίδα του προγράμματος ιδιωτικοποιήσεων που υλοποιεί το ΤΑΙΠΕΔ στην Αττική είναι η έκταση των 6.200 στρεμμάτων (620 ha) η οποία περιλαμβάνει το πρώην αεροδρόμιο Ελληνικού και την παραλία του Αγίου Κοσμά, στο παράκτιο μέτωπο της Αττικής (εικόνα 1). Παρά το δελεαστικά χαμηλό τίμημα που ζητούσε το δημόσιο, τα πολλά σχέδια αξιοποίησης και τη μονοπωλιακή θέση της μεγάλης αυτής έκτασης, το Ελληνικό προσέλκυσε ελάχιστους επενδυτές. Ένας από αυτούς, η Lamda Development της εφοπλιστικής οικογένειας Λάτση, έδωσε προσφορά 75 ευρώ/τ.μ., την οποία αποδέχτηκε το ΤΑΙΠΕΔ, αν και όμορα οικόπεδα έχουν αντικειμενική αξία 1.110 ευρώ/τ.μ. Oι γειτονικοί δήμοι, δεκάδες οργανώσεις, πρωτοβουλίες πολιτών και η Αριστερά αντιστέκονται και κινητοποιούνται δυναμικά ενάντια στην ιδιωτικοποίηση και την αποκοπή της ελεύθερης πρόσβασης στην ακτή από τους μελλοντικούς «επενδυτές». Το Ελεγκτικό Συνέδριο πάγωσε πρόσφατα την πώληση (Πράξη 197/2014), θεωρώντας ότι υπήρξε παραβίαση των αρχών της διαφάνειας, της ίσης μεταχείρισης και του ανταγωνισμού, στοιχεία που είχαν τονίσει στη Βουλή τα κόμματα της τότε αντιπολίτευσης.

Εικόνα 1: Το παράκτιο μέτωπο της Αττικής: το πρώην αεροδρόμιο Ελληνικού και η παραλία του Αγίου Κοσμά

Πηγή:

Η συγκρότηση του ΤΑΙΠΕΔ, ο τρόπος μεταβίβασης σ’ αυτό της δημόσιας περιουσίας και οι διαδικασίες που ακολουθεί έχουν κατηγορηθεί ως παράνομες και αντισυνταγματικές (Ιδρυμα Μαραγκοπούλου 2014, Κασιμάτης 2014, Χατζημιχάλης 2014) και δεν πρόκειται εδώ να περιγραφούν συστηματικά. Στον πίνακα που ακολουθεί και στον χάρτη 1 παρουσιάζονται σε κατηγορίες τα ακίνητα προς πώληση του ΤΑΙΠΕΔ στην Αττική, στα οποία δεν περιλαμβάνονται υποδομές (αεροδρόμια, λιμάνια, ΟΣΕ). Εκτός από το πρώην αεροδρόμιο Ελληνικού και 48 κτήρια, δεν έχει πωληθεί τίποτα άλλο.

Πίνακας 1: Κατηγορίες και εκτάσεις ακινήτων προς πώληση από ΤΑΙΠΕΔ στην Αττική

Πηγή: ΤΑΙΠΕΔ, ακίνητα που έχουν αναρτηθεί στους πίνακες μέχρι και τον Οκτώβριο 2014, δική μου επεξεργασία

Χάρτης 1: Ακίνητα του ΤΑΙΠΕΔ προς πώληση στην Αττική

Ωστόσο, η υφαρπαγή δημόσιας γης στην Αττική δεν άρχισε το 2010 με τα Μνημόνια. Στη σύντομη περίοδο 2010-2015 οι δημόσιες εκτάσεις που υφαρπάζονται είναι μεγαλύτερες, με υψηλή γαιοπρόσοδο, περιλαμβάνουν μοναδικές φυσικές και οικολογικές ενότητες και συνοδεύονται από δραματικές αλλαγές στο πολεοδομικό θεσμικό πλαίσιο υπέρ του κεφαλαίου. Ωστόσο, η υφαρπαγή δημόσιας γης αρχίζει με τη σύσταση του νεοελληνικού κράτους και αποτελεί διαχρονικό χαρακτηριστικό του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού, με τις χιλιάδες καταπατήσεις από ιδιώτες, επιχειρηματίες, μοναστήρια, την εκκλησία και δήμους μέσω των πάσης φύσεως αυθαιρέτων, την επίκληση ανύπαρκτων τίτλων και του διαχρονικά ελλιπέστατου ενδιαφέροντος για κατοχύρωση του δημοσίου συμφέροντος στη δημόσια περιουσία. Οι υφαρπαγές δημόσιας γης και δημόσιου χώρου συμβαίνουν σε πολλαπλές κλίμακες: από τις μεγάλες εκτάσεις για εξορύξεις και παράνομα λατομεία, το τουριστικό real estate με γήπεδα γκολφ και τις καταπατήσεις του αιγιαλού μέχρι τις παράνομες εκχερσώσεις δασικών εκτάσεων για καλλιέργειες, τις χιλιάδες αυθαίρετες οικοπεδοποιήσεις, την κατάληψη πλατειών και πεζοδρόμων από τραπεζοκαθίσματα ή τις ξαπλώστρες στις παραλίες.

Κύρια αιτία για τις καταπατήσεις και τις παρανομίες σχετικά με τη γη, αλλά και για τις καθυστερήσεις των ιδιωτικοποιήσεων και του ξεπουλήματος του ΤΑΙΠΕΔ, είναι η έλλειψη εθνικού κτηματολογίου. Το δημόσιο ουσιαστικά δεν ξέρει μέχρι σήμερα την έκταση και τη θέση της ακίνητης περιουσίας του, αποτέλεσμα πολλών παραγόντων από τους οποίους οι σημαντικότεροι είναι, εκτός από το κτηματολόγιο, η πολυδιάσπαση των δημοσίων υπηρεσιών που ασχολούνται με τη δημόσια γη, οι αδυναμίες ή και αδιαφορία των δημοσίων υπαλλήλων και ο συνδυασμός πολιτικών σκοπιμοτήτων και διαφθοράς.

Η δημόσια γη στην Αττική υπήρξε το θύμα της ανάπτυξης της πρωτεύουσας, άλλοτε με μίκρο-υφαρπαγές γης για ιδιόχρηση (εικόνα 2) και μικροεμπορευματική αξιοποίηση από όλες τις κοινωνικές τάξεις και τις κοινωνικές μερίδες^. και άλλοτε με κερδοσκοπικές μάκρο-υφαρπαγές γης, οι οποίες εμφανίζονται σποραδικά από τον 19ο αιώνα και μαζικά/επιθετικά πολύ αργότερα, τη δεκαετία του 1990, πριν και μετά την ολυμπιακή προετοιμασία και, κυρίως, με τα Μνημόνια από το 2010 μέσω των μαζικών ιδιωτικοποιήσεων.

Εικόνα 2: Εποικισμός παραλίων της Ανατολικής Αττικής

Πηγή: