Κατά τα πρώτα σαράντα περίπου μεταπολεμικά χρόνια, το κέντρο της Αθήνας, άκμασε, πύκνωσε, άλλαξε αισθητικά και λειτουργικά, αποτελώντας όμως πάντοτε τον ομφαλό της οικονομικής και πολιτιστικής ζωής της μητρόπολης. Την ακμή του ακολούθησε μια περίοδος παρακμής, με αυξανόμενη ένταση κατά τα τελευταία τριάντα περίπου χρόνια. Η υψηλή πυκνότητα του κέντρου σε συνδυασμό με την αύξηση της αυτοκίνησης και την έλλειψη αποτελεσματικών δικτύων μέσων μαζικής μεταφοράς, ιδιαίτερα πριν από την κατασκευή του μετρό, καθώς και η εντεινόμενη υποβάθμιση του περιβάλλοντος, δημιούργησαν συνθήκες εξόδου του πληθυσμού και απομάκρυνσης πολλών δραστηριοτήτων από αυτό. Η αυξανόμενη οικονομική ευμάρεια και η υιοθέτηση νέων τρόπων ζωής και καταναλωτικών προτύπων, οδήγησαν ένα μέρος του πληθυσμού της Αθήνας στην αναζήτηση νέων σκηνών, στην περιφέρεια της πόλης, όπου θα εκτυλίσσονταν πλέον το θέατρο της καθημερινής του ζωής, και θα εξέφραζαν καλύτερα τις νέες αξίες και πρότυπα της κοινωνίας. Η αναπόφευκτη, αλλά ίσως υπερβολική και απρογραμμάτιστη επέκταση του μητροπολιτικού συγκροτήματος, συνοδεύτηκε και από τη δημιουργία περιφερειακών εμπορικών αγορών και εμπορικών κέντρων, που αποδυνάμωσαν το παραδοσιακό εμπορικό κέντρο της Αθήνας. Ο πληθυσμός της, πρόσφατα αστικοποιημένος, δεν διέθετε συλλογική μνήμη, αξίες και συνείδηση αστικού πολιτισμού, και πιθανότατα δεν ήταν σε θέση να διατηρήσει έναν ενεργητικό διάλογο με το παρελθόν της πόλης. Ποτέ ίσως δεν υπήρξε σοβαρό κοινωνικό αίτημα για την ανάληψη δράσεων από το κράτος για την αναστροφή της πορείας υποβάθμισης του κέντρου της Αθήνας.

Τα δικαιώματα οικοδομικής αξιοποίησης που είχαν αποδοθεί στην έγγεια ιδιοκτησία κατά την περίοδο ισχυρής ανάπτυξης του κέντρου της πόλης, ευνόησαν την εντατική εκμετάλλευσή της και την παραγωγή υψηλής γαιοπροσόδου. Ιδιαίτερα με την αμφιλεγόμενη μέθοδο της αντιπαροχής, δόθηκε κάποια λύση στο πρόβλημα στέγασης του ταχέως αυξανόμενου πληθυσμού, και των αναπτυσσόμενων δραστηριοτήτων. Τη θέση των παλαιών, χαμηλού ύψους κτηρίων, κατέλαβαν προοδευτικά νέες, υπερσύγχρονες για την εποχή τους πολυώροφες οικοδομές, που εκμεταλλεύτηκαν τον ιδιωτικό χώρο κατά το μέγιστο δυνατό, τόσο κάθετα όσο και οριζόντια. Ορθώθηκαν υπερσύγχρονες για την εποχή τους πολυκατοικίες και πολυτελή μέγαρα γραφείων και καταστημάτων, που σε σχέση με το παρελθόν, στέγασαν πολλαπλάσιο πληθυσμό και δραστηριότητες. Δημιουργήθηκε έτσι ένα κτηριακό απόθεμα από πολυσύχναστες κυψέλες, που συχνά επικοινωνούν μεταξύ τους με γοητευτικές στοές που δίδουν διέξοδο προς το δημόσιο χώρο. Συχνά κομψά, αλλά συνηθέστερα επιβλητικά, κάποια από αυτά τα κτήρια αποτελούν σήμερα μέρος της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της πόλης, ακόμη και εάν δεν έχουν χαρακτηρισθεί ως διατηρητέα, όπως – δικαιωματικά σχεδόν – κάποια παλαιότερα κτήρια που επέζησαν και μετά από την εποχή της αντιπαροχής.

Η κατάσταση του κτηριακού αποθέματος του κέντρου της Αθήνας είναι σήμερα ιδιαίτερα προβληματική, όπως καταδεικνύουν τα στοιχεία που προέκυψαν από πρόσφατες έρευνες του Τμήματος Μηχανικών Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας σε ένα ευρύ τμήμα του κέντρου που περιλαμβάνει 1650 κτίρια και παρουσιάζονται στις επόμενες ενότητες του κειμένου.

Υψηλές πυκνότητες και απαξιωμένο κτηριακό απόθεμα

To κτηριακό απόθεμα στο κέντρο της Αθήνας χαρακτηρίζεται σήμερα ως απαξιωμένο. Περισσότερα από τα μισά κτήρια (55%) σε ευρεία περιοχή του που μελετήθηκε, κατασκευάστηκαν προ πεντηκονταετίας, ενώ περίπου το 20% από αυτά είναι αρκετά παλαιότερα. Κατά την εικοσαετία 1970-1990, κατασκευάστηκε το 15% των κτηρίων, ενώ ελάχιστα κτήρια (αντιπροσωπεύουν περίπου το 7% του συνόλου) κατασκευάστηκαν από το 1990 μέχρι τις μέρες μας (Χάρτης 1). Εντούτοις, η παλαιότητα του κτηριακού αποθέματος δε θα αποτελούσε πρόβλημα για την πόλη, εάν τα κτήρια ήταν επαρκώς συντηρημένα και ανταποκρίνονταν στις απαιτήσεις των σύγχρονων χρηστών τους, καθώς επίσης, εάν ορισμένα από αυτά διέθεταν κάποια αρχιτεκτονική ευπρέπεια. Σχεδόν το σύνολο των κτηρίων χρίζουν σήμερα κοστοβόρων παρεμβάσεων για την αποκατάσταση, εκσυγχρονισμό και βελτίωση της ενεργειακής τους απόδοσης (Χάρτης 2). Για πάνω από το 60% των κτηρίων, το κόστος αποκατάστασης και εκσυγχρονισμού τους υπερβαίνει τη σημερινή (2015) αγοραία αξία τους.

Χάρτης 1: Εκτίμηση της περιόδου κατασκευής των κτηρίων

Πηγή στοιχείων: ιδία έρευνα πεδίου, Q3 2013

Χάρτης 2: Εκμετάλλευση Συντελεστή Δόμησης

Πηγές στοιχείων: ιδία έρευνα δομημένων επιφανειών Q3 2013, στοιχεία ιδιοκτησιών από την Κτηματολόγιο Α.Ε., Γενικό Πολεοδομικό Σχέδιο Δ. Αθηναίων. Ιδία επεξεργασία στοιχείων.

Το σύνολο σχεδόν των οικοπέδων έχει οικοδομηθεί με υψηλούς συντελεστές δόμησης. Η θεσμοθέτηση μειωμένων συντελεστών κατά τις τρεις περίπου τελευταίες δεκαετίες, είχε μάλλον περιορισμένα αποτελέσματα (Χάρτης 3, σε συνδυασμό με τον Χάρτη 1). Η σημαντική υπέρβαση της δομημένης επιφάνειας πολλών κτηρίων σε σχέση με τους ισχύοντες σήμερα συντελεστές δόμησης, καθιστά ανεφάρμοστες ή ακόμη και ουτοπικές, κάποιες προτάσεις για την κατεδάφιση κτηρίων με σκοπό τη δημιουργία νέων ή για τη δημιουργία ελεύθερων κοινόχρηστων χώρων. Κα αυτό συμβαίνει όταν δε λαμβάνονται επαρκώς υπόψη το ύψος των αποζημιώσεων των ιδιοκτητών ακινήτων, υπό συνθήκες σχεδόν απόλυτης έλλειψης οικονομικών πόρων, ή την αναποτελεσματικότητα πολεοδομικο-οικονομικών μηχανισμών, όπως της Μεταφοράς Συντελεστή Δόμησης. Αν και οι μεγάλες καλύψεις και πυκνότητες των οικοδομικών τετραγώνων καθιστούν μάλλον δύσκολη την εφαρμογή των αρχών του βιοκλιματικού σχεδιασμού σε περιπτώσεις αποκατάστασης και εκσυγχρονισμού των παλαιών κτηρίων, ταυτόχρονα, η υψηλή πυκνότητα της πόλης θα μπορούσε ίσως να αποτελέσει ένα από τα πλεονεκτήματά της, τουλάχιστον σε ότι αφορά την εξοικονόμηση ενέργειας, υπό προϋποθέσεις.

Χάρτης 3: Κόστος Αποκατάστασης και Εκσυγχρονισμού του Κτηριακού Αποθέματος

Πηγή στοιχείων: Ιδία έρευνα – αυτοψίες κτηρίων, Q3 2013. Ιδία επεξεργασία.

Έκταση και πληθυσμιακή πυκνότητα της πρωτεύουσας

Η πληθυσμιακή πυκνότητα σε όλη την περίοδο παραμένει αρκετά χαμηλή: 172 άτομα ανά εκτάριο το 1879 και μόλις 91 άτομα ανά εκτάριο το 1907. Η χαμηλή πυκνότητα το 1907 οφείλεται στο γεγονός ότι η έκταση της πόλης πενταπλασιάζεται με την ένταξη σε αυτήν αραιοκατοικημένων «αγροτικών» περιοχών. Στις παραμονές του πολέμου, η πληθυσμιακή πυκνότητα αυξάνεται αλλά παραμένει πολύ χαμηλή, μόλις 127 άτομα το εκτάριο το 1940.

Διάγραμμα 1: Η πληθυσμιακή εξέλιξη του Δήμου Αθηναίων, 1834 – 1951

Πηγή: Απογραφές πληθυσμού των αντίστοιχων ετών

Πίνακας 1: Κοινωνική-επαγγελματική σύνθεση της πρωτεύουσας, 1860-1910 (%)

Πηγή: Ληξιαρχικές πράξεις θανάτου του Δήμου Αθηναίων των ετών 1859-1868, 1879-1884 και 1899-1902 και Οδηγός Ν. Ιγγλέση του 1910.

Η Αθήνα του δεύτερου μισού του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα είναι η πόλη των τεχνιτών, της μικρής βιοτεχνίας και του μικρού εμπορίου: η εικόνα αυτή αναδύεται με σαφήνεια χάρη στην αποδελτίωση των ληξιαρχικών πράξεων θανάτου του Δήμου Αθηναίων. Αλλά και η κατανομή που προκύπτει από τον εμπορικό Οδηγό του Ν. Ιγγλέση του 1910 [1] –που καταγράφει πόρτα– πόρτα τους επαγγελματίες της Αθήνας, παρότι δεν συμπεριλαμβάνει σημαντικό τμήμα των λαϊκών στρωμάτων, όπως τους μεροκαματιάρηδες– επιβεβαιώνει τον σημαντικό ρόλο των εμπόρων, τεχνιτών και βιοτεχνών.

Στην επόμενη περίοδο και μέχρι το 1940 έχουν προστεθεί περί τους 150.000 πρόσφυγες στον Δήμο, που σίγουρα διόγκωσαν τα λαϊκά στρώματα της πρωτεύουσας. Ωστόσο, η κοινωνική–επαγγελματική σύνθεση του πληθυσμού στις παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου δεν είναι γνωστή, αφού τα μόνα στοιχεία που διαθέτουμε είναι τα αποτελέσματα της απογραφής του πληθυσμού του 1928. Ο εμπορικός Οδηγός του Ν.Ιγγλέση του 1939, που πλέον έχει περιοριστεί σε όσους διαθέτουν επαγγελματική στέγη (άρα δεν καταγράφονται οι μισθωτοί, δημόσιοι και ιδιωτικοί υπάλληλοι και οι εργάτες), μας προσφέρει μια εικόνα της πόλης με διογκωμένα μεσαία στρώματα, κυρίως με καταστηματάρχες εμπορικών ειδών, εστιάτορες, κτηματομεσίτες, ξενοδόχους, εργολάβους, ασφαλιστές και βιοτέχνες, αλλά και με σημαντική παρουσία των ανώτερων ελεύθερων επαγγελμάτων.

Πίνακας 2: Κοινωνική-επαγγελματική ταξινόμηση των επαγγελμάτων της Αθήνας που εμφανίζονται στον εμπορικό Οδηγό του Ν. Ιγγλέση το 1939

Πηγή: Οδηγός Ν. Ιγγλέση 1939

Η επιλογή κατοικίας και η χωροθέτηση των κοινωνικών ομάδων.

Για το 19ο αιώνα, αλλά και για το πρώτο μισό του 20ού, οι πηγές καταδεικνύουν έναν αδύναμο κοινωνικό διαχωρισμό. Το φαινόμενο της συνύπαρξης οφείλεται στη σχετικά περιορισμένη έκταση της πρωτεύουσας, όπου οι χρήσεις του εδάφους δεν έχουν ακόμα διαφοροποιηθεί. Έτσι, τα λαϊκά στρώματα δεν αποκλείονται από το κέντρο της πόλης, όπου η ελίτ επιλέγει να μένει και όπου είναι συγκεντρωμένες όλες οι διοικητικές, οικονομικές και πολιτιστικές δραστηριότητες.

Χάρτης 1: Ποσοστό (%) λαϊκών στρωμάτων στο σύνολο των απασχολούμενων στον δήμο Αθηναίων ανά ενορία (1859-1868)

Τη δεκαετία του 1860 [2], τα λαϊκά στρώματα κατοικούν κυρίως στα όρια της νέας πόλης (Χάρτης 1): στη συνοικία των Εξαρχείων (ενορία Ζ. Πηγής) αλλά και σε ένα τμήμα της συνοικίας του Ψυρρή, κυρίως στην ενορία του Αγίου Δημητρίου, αλλά και στην ενορία των Αγίων Αναργύρων. Σημαντική συγκέντρωση καταγράφουν και σε άλλες 7 περιοχές, όλες τμήμα του αρχικού πυρήνα της πρωτεύουσας. Οι 5 από αυτές μάλιστα είναι περιοχές που αποτελούσαν τα όρια της παλιάς πόλης, ενώ οι 2 βρίσκονται στους πρόποδες της Ακρόπολης. Πρόκειται για τις ενορίες: Καρύτση, Άγιος Φίλιππος, Μεταμόρφωση Σωτήρος, Αγία Αικατερίνη και Άγιοι Απόστολοι. Οι άλλες δύο ενορίες είναι αυτές της Ρόμβης και το Μοναστηράκι.

Χάρτης 2: Ποσοστό (%) ανώτερων στρωμάτων στο σύνολο των απασχολούμενων στον δήμο Αθηναίων ανά ενορία (1859-1868)

Τα εύπορα στρώματα (Χάρτης 2), κατοικούν κυρίως στην ενορία του Αγίου Γεωργίου Καρύτση, στην ενορία της Μεταμόρφωσης Σωτήρος, αλλά και στα Εξάρχεια. Η πρώτη βρίσκεται σε άμεση γειτνίαση με το Πανεπιστήμιο, το Πρωτοδικείο, την Εθνική Τράπεζα και έχει ως όριό της ανατολικά το βουλεβάριο της πόλης, την οδό Πανεπιστημίου. Η δεύτερη είναι πολύ κοντά στα Ανάκτορα, το Βασιλικό Κήπο και την πλατεία Συντάγματος. Σημαντική παρουσία της ελίτ υπάρχει και σε άλλα σημεία της παλιάς πόλης, στην ενορία της Ρόμβης, δίπλα στη Μητρόπολη και σε άμεση γειτνίαση με τρία υπουργεία: Στο νούμερο 11 της οδού Ερμού στεγαζόταν το υπουργείο Δικαιοσύνης και στο νούμερο 81 το υπουργείο Εκκλησιαστικών και Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, ενώ στη διασταύρωση των οδών Μητροπόλεως και Νίκης βρισκόταν το υπουργείο Εξωτερικών. Επίσης, συγκεντρώσεις της ελίτ εμφανίζονται στην ενορία των Αγίων Θεοδώρων (την περιοχή που περικλείει τα πρώτα Ανάκτορα, την Εθνική Τράπεζα και άλλα ιδρύματα της εποχής, και που ορίζεται από δύο μεγάλους δρόμους, την οδό Πανεπιστημίου και την οδό Αθηνάς, αλλά και την πλατεία Ομονοίας) καθώς και στην εμπορική συνοικία του Ψυρρή (Άγιοι Ανάργυροι και Άγιος Δημήτριος).

Ο διαχωρισμός των κοινωνικών στρωμάτων δεν είναι έντονος και τα κοινωνικά στρώματα που συγκροτούν την ελίτ συνυπάρχουν με τα λαϊκά. Ωστόσο, οι ενορίες που βρίσκονται εκατέρωθεν της οδού Ερμού, στο δυτικό μέρος, και εκείνες που βρίσκονται στους πρόποδες της Ακρόπολης κατοικούνται αποκλειστικά από τα φτωχότερα στρώματα.

Στην αυγή του 20ού αιώνα, η έκταση της πόλης έχει επταπλασιαστεί, ενώ ο πληθυσμός της είναι 4 φορές μεγαλύτερος σε σχέση με το 1860. Σύμφωνα με τις ληξιαρχικές πράξεις θανάτου των ετών 1899-1902 [3] τα λαϊκά στρώματα (Χάρτης 3) φαίνεται ότι αρχίζουν να εγκαταλείπουν το ιστορικό κέντρο της πόλης, απλώνονται προς όλες τις κατευθύνσεις και προτιμούν περιοχές που βρίσκονται έξω από τα όρια της παλιάς πόλης. Όλες οι περιοχές στις οποίες τα λαϊκά στρώματα καταγράφουν τα υψηλότερα ποσοστά το 1900, δεν εμφανίζονταν στο χάρτη της προηγούμενης περιόδου. Η μόνη ενορία την οποία συνεχίζουν με ένταση να κατοικούν είναι η ενορία της Αγίας Αικατερίνης, όπου κατοικούν αρκετοί αμαξηλάτες και τροχιοδρομικοί υπάλληλοι. Άλλωστε, από τη λεωφόρο Αμαλίας με την οποία και συνορεύει η ενορία αυτή περνούσαν οι γραμμές του τραμ με κατεύθυνση το Φάληρο, αλλά σε πολύ κοντινή απόσταση βρισκόταν και το Ζάππειο, όπου έκαναν τέρμα τα τραμ από την Ομόνοια.

Χάρτης 3: Ποσοστό (%) λαϊκών στρωμάτων στο σύνολο των απασχολούμενων στον δήμο Αθηναίων ανά ενορία (1899-1902)

Τα λαϊκά στρώματα κυριαρχούν στην απομακρυσμένη ενορία του Αγίου Σπυρίδωνα, στο σημερινό Παγκράτι, που απέκτησε το πρώτο του σχέδιο το 1886. Η περιοχή είναι σαφώς ξεκομμένη από την υπόλοιπη πόλη, αφού μεσολαβεί ο κήπος του Παλατιού και το Ζάππειο, έχοντας ως φυσικό όριό της τον ποταμό Ιλισσό. Ένας δεύτερος πόλος έλξης των λαϊκών στρωμάτων είναι στο δυτικό τμήμα της πόλης. Πρόκειται, αφενός, για την περιοχή του Κεραμεικού (βρίσκεται ανάμεσα στον τερματικό, τότε, σταθμό του Θησείου και την οδό Πειραιώς στο ύψος του εργοστασίου του Γκαζιού) και αφετέρου την αγροτική περιοχή του Προφήτη Δανιήλ. Ο τρίτος πόλος έλξης είναι στα βόρεια της πόλης με τις περιοχές του Αγίου Παύλου και του Αγίου Κωνσταντίνου –Βάθη–, που βρίσκονται σε άμεση γειτνίαση με το Μεταξουργείο, παραγωγική ζώνη της πρωτεύουσας με σημαντικά εργαστήρια. Ακόμα, πιο βόρεια, η αγροτική περιοχή των Πατησίων συγκεντρώνει αρκετούς κηπουρούς και εργατικούς.

Αξίζει, τέλος, να σημειώσουμε την παρουσία λαϊκών στρωμάτων (σε μικρό ποσοστό) στη συνοικία της Νεάπολης, όπου, σύμφωνα με ανώνυμο αρθρογράφο της Οικονομικής Επιθεώρησης, το 1873 έχει ήδη δημιουργηθεί ένας πυρήνας λαϊκών κατοικιών: «Οι εργάται έχουσι φυλετικήν την τάσιν προς απόκτησιν ακινήτου ιδιοκτησίας, οικονομικόν φαινόμενον ικανώς ανεπτυγμένον εν τη Ελληνική χώρα, καθ’ α προχείρως μαρτυρούσιν αι πέριξ των Αθηνών παρά τον Ιλισσόν και μεταξύ του Λυκαβηττού και Πινακωτών εργατικαί το πλείστον οικίαι» [4].

Παρότι η συνύπαρξη των λαϊκών με τα ανώτερα στρώματα συνεχίζεται, φαίνεται ότι η ελίτ επίσης απομακρύνεται από το εμπορικό κέντρο της πρωτεύουσας με σαφή κατεύθυνση προς τα βόρεια και βορειοανατολικά, παραμένοντας, ωστόσο, μέσα στα όρια της πόλης (Χάρτης 4). Η αθηναϊκή ελίτ μένει πρωτίστως στην περιοχή του Αγίου Κωνσταντίνου –Βάθη–, μια περιοχή που όπως είδαμε συγκεντρώνει και υψηλό ποσοστό φτωχών στρωμάτων. Ως δεύτερη επιλογή εμφανίζεται η γειτονική συνοικία των Εξαρχείων. Πρόκειται για δύο νέες περιοχές, σε άμεση γειτνίαση με την πλατεία Ομονοίας και το Πολυτεχνείο, αλλά και με το οικονομικό και διοικητικό κέντρο της πρωτεύουσας. Επίσης, η ελίτ συγκεντρώνεται στο Κολωνάκι –που τις επόμενες δεκαετίες θα εξελιχτεί σε beau quartier της πρωτεύουσας– αλλά και στη Νεάπολη.

Το τέλος της Επανάστασης βρήκε την Αθήνα βαριά πληγωμένη, έχοντας υποστεί σοβαρότατες καταστροφές. Ωστόσο, αν και η τουρκική φρουρά αποχώρησε από την Ακρόπολη μόλις τον Μάρτιο του 1833, ήδη από το 1830 είχε ξεκινήσει η βαθμιαία αναγέννηση της πόλης.

Τον Νοέμβριο του 1831 οι αρχιτέκτονες Σταμάτης Κλεάνθης και Eduard Schaubert, μαθητές του σημαντικότερου ίσως Γερμανού νεοκλασικού αρχιτέκτονα Karl Friedrich Schinkel, εγκαθίστανται στην Αθήνα, ξεκινώντας την συστηματική τοπογράφησή της, ενώ στη συνέχεια συντάσσουν την πολεοδομική τους πρόταση, εν όψει της πιθανής εγκατάστασης εκεί της πρωτεύουσας της απελευθερωμένης Ελλάδας. Πράγματι, τον Μάιο του 1832, η μετακαποδιστριακή Προσωρινή Κυβέρνηση τους αναθέτει την εκπόνηση του Νέου Σχεδίου της Πόλεως των Αθηνών, το οποίο τον Ιούλιο του 1833 εγκρίνεται από την Αντιβασιλεία, που είχε εν τω μεταξύ αναλάβει τα ηνία του Κράτους.

Ας δούμε τι προέβλεπε σε γενικές γραμμές το αρχικό εκείνο σχέδιο. Η Νέα Πόλη περιελάμβανε το ήμισυ περίπου της Παλαιάς, ενώ εκτεινόταν και προς τα δυτικά, βόρεια και ανατολικά αυτής. Το υπόλοιπο ήμισυ της Παλαιάς Πόλης, το οριζόμενο από τις οδούς Ηφαίστου, Πανδρόσου και Αδριανού, προβλεπόταν να απαλλοτριωθεί χάριν αρχαιολογικών ανασκαφών. Αλλά και το διατηρούμενο τμήμα της Παλαιάς Πόλης διετηρείτο μόνον ως γεωγραφική περιοχή, και όχι ως δομημένος χώρος, αφού προβλεπόταν στο μεγαλύτερο μέρος του να τμηθεί από νέες οδούς και να χωριστεί σε κανονικά οικοδομικά τετράγωνα. Το σχήμα των κυρίων αξόνων ήταν ένα ισοσκελές τρίγωνο με κορυφή τη σημερινή πλατεία Ομονοίας, σκέλη τις οδούς Πειραιώς και Σταδίου, και βάση την οδό Ερμού. Ο όλος προσανατολισμός είχε ως στόχους τον Πειραιά, το Στάδιο και, κυρίως, την Ακρόπολη, στα πόδια της οποίας η πόλη απλωνόταν σαν μια ανοικτή αγκαλιά. Στην κορυφή του τριγώνου προβλεπόταν η ανέγερση των Ανακτόρων: Η γεωμετρική κορυφή και η κορυφή της κρατικής εξουσίας σε μια συμβολική σύμπτωση. Ο προσανατολισμός των σκελών δεν ήταν τυχαίος: «Συναντώνται», όπως σημειώνουν οι Κλεάνθης και Schaubert στο υπόμνημά τους, «κατά τοιούτον τρόπον ώστε ο εξώστης των Βασιλικών ανακτόρων να απολαμβάνει ταυτοχρόνως του γραφικού Λυκαβηττού, του Παναθηναϊκού Σταδίου, της πλούσιας εις υπερηφάνους αναμνήσεις Ακροπόλεως, και των πολεμικών και εμπορικών πλοίων του Πειραιώς». Οι οδοί Πειραιώς και Σταδίου διακόπτονταν συμμετρικά από τις αντίστοιχες πλατείες Μπόρσας (Χρηματιστηρίου) και Θεάτρου. Πρόκειται για τις σημερινές πλατείες Κουμουνδούρου και Κλαυθμώνος, οι οποίες πράγματι είναι συμμετρικές, κάτι που δεν το συνειδητοποιεί κανείς εύκολα μέσα στο σημερινό χάος της Αθήνας.

Το οδικό δίκτυο αναπτυσσόταν εν μέρει ακτινωτά, με κέντρα τις κυκλικές πλατείες, και εν μέρει παράλληλα και κάθετα προς τους βασικούς άξονες, πάντοτε με απόλυτη κανονικότητα. Προβλέπονταν με ακρίβεια οι θέσεις όλων των δημοσίων κτιρίων και γενικότερα οι περιοχές όλων των λειτουργιών της Πόλης: Υπουργεία, Δικαστήρια, Στρατώνες, Αστυνομία, Ταχυδρομείο, Νομισματοκοπείο, Μητρόπολη, Πάρκα, κλπ. Το σύνολο ήταν προγραμματισμένο να φιλοξενήσει όλες τις λειτουργίες μιας πρωτεύουσας και έναν πληθυσμό που προβλεπόταν να φθάσει το όριο των 40.000 κατοίκων.

Ο γεωμετρικός σχεδιασμός που διατρέχει τόσο το σχέδιο Κλεάνθη-Schaubert, όσο και εκείνο του Klenze, που θα δούμε στη συνέχεια, αποτελεί συστατικό στοιχείο της νεοκλασικής-ρομαντικής πολεοδομίας, όπως αυτή μορφοποιήθηκε στα τέλη του 18^ου αιώνα, η οποία χαρακτηρίζεται επίσης από τον λειτουργικό προγραμματισμό και την ορθολογιστική χρήση του χώρου, μια σύλληψη άρρηκτα συνδεδεμένη με τη νέα αστική συνείδηση, που βρίσκει τη συμβολική της έκφραση ακριβώς στο Άστυ, τη Νέα Πόλη.

Ώς το τέλος του 1833 είχε αρχίσει η εφαρμογή του σχεδίου. Μόλις όμως έγιναν αντιληπτές οι εκτάσεις που θα απαλλοτριώνονταν για την ανέγερση των δημοσίων κτηρίων, τη διαμόρφωση των πάρκων και του οδικού δικτύου, καθώς και για τις αρχαιολογικές ανασκαφές, ξέσπασε κύμα διαμαρτυριών, με αποτέλεσμα η Αντιβασιλεία να διατάξει την αναστολή της εφαρμογής του, τον Ιούνιο του 1834.

Ήταν οι καλύτερες μέρες, ήταν οι χειρότερες μέρες (…)
κοντολογίς, η περίοδος εκείνη έμοιαζε τόσο με τη σημερινή, ώστε πολλοί από
τους πιο ευθαρσείς μελετητές της επέμεναν πως δεν μπορούσε παρά να γίνεται
σύγκριση στον υπερθετικό και μόνο βαθμό

Charles Dickens , 1859
Ιστορία δύο πόλεων [1]

Δεν είμαι σίγουρος αν πρέπει (και γω) να προσποιηθώ πως δεν ξέρω τίποτα για την Ομόνοια. Υποθέτω για αρχή πως, ως λέξη -όνομα κοινό– η ομόνοια σίγουρα κάθεται στριμωγμένη ανάμεσα σε άλλες λέξεις, στις σελίδες των λεξικών και εκεί βρίσκει το νόημά της ξανά και ξανά κάθε που μιλιέται ή γράφεται (πίνακας 1). Αντίστοιχα, ως κύριο όνομα, όνομα πλατείας πιο συγκεκριμένα, γνωρίζω με σιγουριά πως υπάρχει σε καταλόγους, σε χάρτες πόλεων και σε πινακίδες στις γωνίες κτηρίων, σημειώνοντας ειδικά τον τόπο που ορίζει (εικόνα 1) –σε υπόμνηση (ίσως) κάποιας αρχαίας θεότητας (πίνακας 1). Κατ’ επέκταση, η πλατεία Ομόνοιας στην Αθήνα και η Place de la Concorde στο Παρίσι, αν και δύο διαφορετικοί τόποι, μοιράζονται, εκτός από το ίδιο όνομα, και το πρόθεμα ‘πλατεία’ που περιγράφει με τη σειρά του μία θέση στην πόλη (πίνακας 2). Η πλατεία Ομόνοιας συνεπώς, εμφανίζεται να παλινδρομεί ανάμεσα στη συνθετική ερμηνεία των δύο αυτών λέξεων, υποστηρίζοντας κατ’ αρχάς μία συλλογική ταυτότητα κοινή, και στην καθημερινή εμπειρία της που αναπόφευκτα διαφεύγει διαρκώς υπερβαίνοντας κάθε υπόθεση σημειολογικής ταύτισης, ή περίπου. Από αυτή τη σκοπιά οι δύο αυτές πλατείες είναι ως σημεία ομόλογα. Μεταπηδούν χωριστά από λέξη σε χώρο και τόπο αλλά και αντίστροφα, όπως θα έλεγε ο Σερτώ, και ενώ ταυτίζονται λεξιλογικά, ταυτόχρονα αποκλίνουν καθώς γράφουν αδιάκοπα διαφορετικούς μετασχηματισμούς της πόλης πάνω τους. Είναι δύο δημόσιοι ανοιχτοί χώροι για τη συνάθροιση ατόμων που συναινούν ή που συναίνεσαν κάποτε σε κάτι με σύμφωνο νου. Πλατεία Ομονοίας · κύριο όνομα ‘όνομα και πράμα’.

Πίνακας 1:

Πίνακας 2:

Εικόνα 1α, 1β : Πινακίδες στις γωνίες κτηρίων, πλατεία Ομόνοιας/ Αθήνα και Place de la Concorde/ Παρίσι (Πηγή: Φ. Καφαντάρης)

Η πλατεία Ομόνοιας στην Αθήνα βρίσκεται στη συμβολή των οδών Σταδίου, Αθηνάς, Πειραιώς, Αγίου Κωνσταντίνου, Γ’ Σεπτεμβρίου και Πανεπιστημίου και έχει για χρόνια αυτό το όνομα. Ακατοίκητη και εκτός των τειχών της παλιάς πόλης διαβάζοντας το σχέδιο του Fauvel περί το 1780, αγρός ακόμη στο τοπογραφικό σχέδιο που συντάσσεται το 1832 (Κλεάνθης & Schaubert), η περιοχή αυτή βρέθηκε απρόσμενα, μετά την ίδρυση της Αθήνας ως πρωτεύουσας του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, πάνω στην ‘ορθή’ γωνία του τριγώνου που μορφοποίησε γεωμετρικά την πολεοδομική ανάπτυξη της πόλης και αποτέλεσε τη ραχοκοκαλιά του πρώτου σχεδίου της που εκπονήθηκε από τους αρχιτέκτονες Κλεάνθη και Schaubert το 1833. Οι δύο αρχιτέκτονες στο σημείο αυτό τοποθέτησαν το διοικητικό κέντρο του κράτους, τα υπουργεία και το παλάτι που προορριζόταν να στεγάσει τους νεαρούς βασιλιάδες Όθωνα και Αμαλία. Το σχέδιο πολύ σύντομα τροποποιείται. Το ανάκτορο μετακινείται, πρώτα δυτικά και τελικά ανατολικά, αφήνοντας όμως πίσω του μία ισχυρή τοπιακή νοηματοδότηση ως βάση για τη θέση αυτή: τη θέα προς νότο στην ακρόπολη της κλασσικής εποχής μέσα από τα μάτια της νεοαφιχθείσας δύσης και τη σχεδιασμένη θέση του κενού από κτίσματα πλέον σημείου ως απόληξη μίας ευθείας που θα έβγαζε εκ νέου το λιμάνι του Πειραιά στην ενδοχώρα.

Οι πρώτες νοηματικές μετατοπίσεις του βορινού αυτού άκρου εκκινούν με το διορθωτικό πλάνο του αρχιτέκτονα Klenze το 1834. Στο σχέδιο αυτό το πλάτωμα φέρει πάνω του την υπόσχεση ανέγερσης του Ναού του Σωτήρος που θα εκπλήρωνε το προεπαναστατικό Τάμα του Έθνους (ΦΕΚ 29.1.1834) και η ρυμοτομία του αλλάζει από ορθογωνική σε κυκλική. Ο ναός δεν ανεγείρεται, η γεωμετρία μένει και η πλατεία από πλατεία ανακτόρων μετονομάζεται σε πλατεία Όθωνος (Otto Platz). Οι όροι δόμησης των κτισμάτων που πρόκειται να κτιστούν γύρω της μελλοντικά, προβλέπονται με διάταγμα το 1836 (ΦΕΚ 15.5.1836), ψηλαφώντας με αυτό τον τρόπο για πρώτη φορά την μορφολογική εξέλιξη του αστικού τοπίου εκεί, αν όχι και των ροών που θα το διέσχιζαν καθημερινά στα επόμενα χρόνια. Στα τοπογραφικά σχέδια της Αθήνας που δημοσιεύονται από το 1837 (τοπογραφικό σχέδιο Aldenhoven) μέχρι και το 1852 (τοπογραφικό σχέδιο της γαλλικής στρατιωτικής χαρτογραφικής αποστολής) η εγγύτερη στην πλατεία περιοχή αναπαριστάται ως άκτιστη, ενώ η πλατεία φαίνεται πως αποτελεί άκρο κινήσεων καθώς η μελλοντική Γ’ Σεπτεμβρίου διανοίγεται αρκετά αργότερα. Η ρυμοτομία του πλατώματος από κυκλική ορίζεται με διάταγμα του 1851 (ΦΕΚ 18.1.1851) να επανέλθει σε ορθογωνικό σχήμα, ενώ κτίσματα γύρω από την πλατεία καταγράφονται για πρώτη φορά τη δεκαετία του 1860, τόσο στο σχέδιο του Εμμανουήλ Καλλέργη (εικ. 2α, β, γ, δ) όσο και στο φωτογραφικό πανόραμα του Paul Baron des Granges (εικ.3) και αποτελούν δείγμα της οικοδομικής δραστηριότητας τα κοντινά χρόνια που προηγήθηκαν. Πρόσθετα και ίσως το περισσότερο σημαντικό στοιχείο σχετικά με το αντικείμενο μας, είναι πως στο σχέδιο του Καλλέργη σημειώνεται αντίστοιχα, για πρώτη φορά σε τοπογραφικό διάγραμμα της Αθήνας, η πρότερη πλατεία Όθωνος ως ‘πλατεία Ομόνοιας – Place de la Concorde’ και η πλατεία ανατολικά των ανακτόρων μπροστά από τον ‘κήπο των Μουσών’ ως ‘πλατεία του συντάγματος’ [2].

Εικόνες 2α,2β,2γ,2δ: Το σχέδιο του Εμμανουήλ Καλλέργη (Πηγή: Εθνικό Ιστορικό Μουσείο: Αρχείο Χαρτών)

Εικόνα 3: Η πλατεία Ομόνοιας περί το 1865 – Paul Baron des Granges (Πηγή: Μεταμορφώσεις των Αθηνών)

Πιο συγκεκριμένα, η λέξη ομόνοια, αρχίζει να μπλέκεται με τον συγκεκριμένο αυτό τόπο το 1862 καθώς αναδύεται μέσα από τις διασταυρώσεις αποφασιστικών πολιτικών κινήσεων που τελικά της απονέμουν – πιθανά ως άλλο ξενικό δάνειο- τον τίτλο της Ομόνοιας. Η εκθρόνιση του βασιλιά Όθωνα στις 10 Οκτωβρίου του ίδιου έτους αποτέλεσε το λόγο της μετονομασίας της, κουβαλώντας πάνω της την υπόσχεση της τότε Συντακτικής συνέλευσης για αλλαγή του πολιτεύματος σε συνταγματική μοναρχία χωρίς περιορισμούς, συγκρότηση εθνοσυνέλευσης για ορισμό νέου βασιλιά και ψήφιση νέου συντάγματος [3]. Ως εκ τούτου, η διπλή σημείωση στον χάρτη Καλλέργη αποτελεί χειρονομία που φανερώνει για το χώρο μία μεταβολή πολιτικής τάξης μετατοπίζοντας νοηματικά τα δύο σημεία του καταστατικού τριγώνου της Αθήνας σε κάτι νέο [4]. Ο Βασιλιάς καθαιρέθηκε (ή σχεδόν) και μαζί του κάθε ‘εθνικό κατάστημα, μέρος και πλοίο που έφερε το όνομα του βασιλικού ζεύγους παύθηκε’ (Παλιγγενεσία 23.10.1862) και αφού η πλατεία Συντάγματος αποκαλούνταν έτσι από τις αρχές της δεκαετίας του 1850 [5], έμενε πλέον να μετονομαστεί μαζί με την πλατεία Ομόνοιας, το Πανεπιστήμιο από Όθωνος σε Ελληνικό και η πλατεία επί της Πειραιώς κοντά στο Μεταξουργείο, από Λουδοβίκου σε Ελευθερίας. Η νέα πολιτική κατάσταση και το νέο όνομα της πλατείας Όθωνος εγκαινιάζονται δημόσια με πανηγυρική δοξολογία εκεί, στις 12 Οκτωβρίου, και ανακοινώνονται στην προσφώνηση του προέδρου της προσωρινής κυβέρνησης Δημητρίου Βούλγαρη.

Στην συλλογή των αυτοκρατορικών διαταγών του Οθωμανικού Αρχείου της Πρωθυπουργίας στην Κωνσταντινούπολη, βρίσκεται ένας έγχρωμος χειρόγραφος χάρτης της Αθήνας. Είναι ταξινομημένος υπό τον τίτλο «Σχέδιο του Κάστρου και της Πόλης της Αθήνας» (Atina kalesiyle varoşunun krokisi) και αποτελεί τον μοναδικό οθωμανικό χάρτη που γνωρίζουμε για την πόλη.

Οι διαστάσεις του είναι 141,5 x 112 εκ, αλλά παρέμεινε διπλωμένος για χρόνια με αποτέλεσμα να υπάρχουν ορατά σημάδια υγρασίας και αλλοίωση των χρωμάτων. Όλες οι ενδείξεις και τα ονόματα του χάρτη είναι γραμμένα στην οθωμανική γλώσσα, συμπεριλαμβανομένων των επιγραφών στα δύο ορθογώνια πλαίσια δεξιά και αριστερά στο πάνω μέρος. Ο χαρτογράφος παραμένει ανώνυμος.

Εικόνα 1: Η κατεύθυνση του χάρτη

Ο χάρτης έχει κατεύθυνση ΒΑ-ΝΔ και η εικονιζόμενη περιοχή είναι η πόλη της Αθήνας εντός των τειχών. Πρόκειται για το λεγόμενο «τείχος του Χασεκή», βοεβόδα της Αθήνας κατά τα έτη 1774-1795. Η κατασκευή του έγινε με καταναγκαστική εργασία πολλών Αθηναίων το 1778 μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα (τα χρονικά μιλούν για μία περίοδο από 70 ως 108 μέρες). Ο χαρτογράφος έχει επισημάνει όλους τους πύργους κατά μήκος του τείχους, καθώς και έξι πύλες. Είναι αξιοσημείωτο ότι, παρότι στις πηγές υπάρχουν καταγεγραμμένα ποικίλα ονόματα στα ελληνικά και τουρκικά για καθεμία από τις επτά πύλες του τείχους της Αθήνας (για παράδειγμα η πύλη εισόδου στον βράχο της Ακρόπολης ονομαζόταν Πόρτα του Κάστρου, των Μνημάτων ή Καραμπαμπά), ο χαρτογράφος φαίνεται να μην τα γνωρίζει καθόλου. Αντίθετα, οι ονομασίες που συναντάμε στον χάρτη είναι εντελώς νέες, κάτι εξαιρετικά ενδιαφέρον για την τοπογραφία και τοπωνυμιογραφία της Αθήνας, και φυσικά ένα στοιχείο για την σχέση του χαρτογράφου με την πόλη.

Το οδικό δίκτυο εντός των τειχών και πλησίον αυτών χαρτογραφείται ικανοποιητικά, με την λέξη tarik (δρόμος) να εμφανίζεται συχνά δίπλα στις παχιές γραμμές που δηλώνουν τους δρόμους. Στα νοτιοανατολικά, μία διάστικτη γραμμή υποδηλώνει τον Ιλισσό Ποταμό, που ονομάζεται εδώ Kuru Dere (Ξηροπόταμος). Το γεωγραφικό ανάγλυφο δηλώνεται γύρω από τον βράχο της Ακρόπολης, την Πνύκα και τον λόφο των Μουσών στο νοτιοδυτικό τμήμα της πόλης. Ο χαρτογράφος χρησιμοποίησε παχιές μαύρες γραμμές για να σχεδιάσει τους βραχώδεις λόφους που στέγαζαν πολλές στρατιωτικές εγκαταστάσεις και προμαχώνες.

Ομάδες απλών τελειών και κοφτών γραμμών γύρω από τα τείχη της πόλης υποδηλώνουν την βλάστηση, ενώ, εντός των τειχών, ο χάρτης γίνεται πιο ακριβής, με έγχρωμα σχέδια οικιών με σκεπές και κήπων. Όλη η πόλη έχει σχεδιαστεί χωρίς ίχνος τρισδιάστατης προοπτικής, ακολουθώντας την παράδοση της δυτικής χαρτογραφίας των μέσων του 18^ου αιώνα, όταν τα σχέδια πόλεων με προσεκτικά οριοθετημένες οδούς και κτήρια σε περίγραμμα, αποτελούσαν τον κυρίαρχο τρόπο προβολής της πόλης. Στον οθωμανικό χάρτη της Αθήνας βλέπουμε στέγες, κήπους, δέντρα και θόλους ως κυκλικά και ορθογώνια σχήματα. Μία μόνο είναι η εξαίρεση, οι μιναρέδες των τζαμιών, που έχουν σχεδιαστεί με όλες τις αρχιτεκτονικές τους λεπτομέρειες και εμφανίζονται ακριβώς δίπλα στα τζαμιά.

Εικόνα 2: Η κεντρική περιοχή της πόλης της Αθήνας, σημερινή Πλάκα-Μοναστηράκι

Παρότι το περίγραμμα των σπιτιών είναι σημειωμένο με μαύρο χρώμα, τα μη οικιστικά κτήρια, τα οποία αναφέρονται ως τζαμιά, εκκλησίες, λουτρά κ.ά. έχουν κόκκινο περίγραμμα. Συγκεκριμένα, τα οθωμανικού ενδιαφέροντος κτήρια (τζαμιά και λουτρά) έχουν κόκκινο περίγραμμα και κανένα γέμισμα, ενώ οι εκκλησίες και οι ναοί έχουν κόκκινο περίγραμμα με γκρι φόντο. Μία από τις ενδιαφέρουσες πτυχές αυτού του χάρτη είναι ότι δεν προσφέρει τα ονόματα των κτηρίων που επισημαίνει. Παρότι υπάρχουν σχεδιαστικές λεπτομέρειες που διαφοροποιούν τα κτήρια ανάλογα με το αν αυτά έχουν θόλους ή απλές σκεπές, οι εκκλησίες δηλώνονται όλες ως μοναστήρια (manastır) και τα τζαμιά απλά ως ιερά τζαμιά (cami-i şerif).

Από τη δεκαετία του 1990 και μέχρι την κρίση παρατηρείται συστηματικά στο πλαίσιο της ελληνικής πολιτικής κουλτούρας μείωση της εμπιστοσύνης των πολιτών στο πολιτικό σύστημα και τους θεσμούς. Παράλληλα σημειώνεται αυξανόμενη απομάκρυνση από την πολιτική, ιδιαίτερα των νέων, με την έννοια του μειωμένου πολιτικού ενδιαφέροντος και της μικρότερης έμπρακτης συμμετοχής, τόσο σε σύγκριση με νέους/ες προηγούμενων περιόδων, όσο και με σύγχρονούς τους μεσήλικες. Σε όλες τις εμπειρικές έρευνες της περιόδου τεκμηριώνεται η εικόνα της ελληνικής νεολαίας, σε αρμονία με άλλους/ες Ευρωπαίους/ες της ίδιας γενιάς, ως πρωτίστως ατομοκεντρικής, με μειωμένες κοινωνικοπολιτικές ανησυχίες και μειωμένο ενδιαφέρον και συμμετοχή σε πολιτικές συλλογικότητες. Παράλληλα, κυνισμός και αίσθηση ματαιότητας ως προς την αποτελεσματικότητα της ενδεχόμενης πολιτικής παρέμβασης μοιάζουν να αυξάνονται. Το ευρύτερο κοινωνικοποπολιτικό και πολιτισμικό περιβάλλον καθόριζε ένα «κλίμα περιόδου» εφησυχασμού και άφεσης, με τη νεολαία να διοχετεύει πρωταρχικά τα ενδιαφέροντα και τον δυναμισμό της προς άλλες κατευθύνσεις, σε σαφή αντίθεση με τη γενιά των γονιών της. Η κρίση, ισχυρότατος (ανα)κοινωνικοποιητικός παράγοντας, λειτούργησε και στο πεδίο αυτό καταλυτικά, όπως θα δούμε. Ωστόσο, ήδη από το 2008 τα γεγονότα του Δεκεμβρίου προκάλεσαν έκπληξη, ακριβώς διότι δεν εναρμονίζονταν με τη συλλογική φυσιογνωμία που ήταν καθιερωμένο να αποδίδεται στους/ις νέους/ες στην ελληνική πολιτική κουλτούρα της εποχής. Κάτι είχε ήδη αρχίσει να αλλάζει.

Νεολαία και πολιτική γενιά

Παρότι η νεολαία δεν αποτελεί ενιαία κοινωνική κατηγορία, μας επιτρέπεται να μιλάμε γενικευτικά για τους/ις νέους/ες ως φορείς πολιτικής δράσης, στο βαθμό που υπάρχει ένας ουσιώδης ομοιογενοποιητικός παρά­γοντας εντοπίσιμος στις πολιτικές εκφράσεις της. Παράγοντας ο οποίος ανάγεται στην ιστορική στιγμή κατά την οποία ως γενιά η συγκεκριμένη ηλικιακή κατηγορία διήλθε/διέρχεται σημαντικές φάσεις της κοι­νωνικοποίησής της, με αποτέλεσμα να υπάρχουν σημαντικές ομοιότητες στην πολιτική κοσμοαντίλη­ψη πρωτίστως, αλλά και στην πολιτική συμπεριφορά των ατόμων που συνθέτουν μια συγκεκριμένη γενιά [1]. Επιπλέον, με βάση τη θεωρία των κοινωνικών αναπαραστάσεων (Moscovici 1984), υποθέτουμε ότι τα μέλη της ίδιας γενιάς μοιράζονται κοινές αναπαραστάσεις του κόσμου και λόγω της δόμησής τους ως γενιάς μέσω των ΜΜΕ. Η κοινότητα αυτή είναι εξαιρετικά σημαντική διότι συγκροτεί σε ομάδα τα μέλη που κατατάσσονται στην ίδια ηλικιακή κατηγορία, αφού αποκτούν ιδιαίτερους κώδικες επικοινωνίας και κοινούς τρόπους αξιολόγησης και κατανόησης. (Potter 2005, 205).

Οι διαδοχικές σειρές νέων των τελευταίων δεκαετιών κοινωνικοποιήθηκαν κατά την παιδική και εφηβική ηλικία σε περιβάλλον απαξίωσης της πολιτικής και του συλλογικού, σε περιρρέουσα ατμόσφαιρα που ωθούσε προς την ιδιώτευση και την ατομικότητα και σε συγκεκριμένο μιντιακό πλαίσιο που προβάλλει/ευνοεί συγκεκριμένα lifestyle πρότυπα κοινωνικότητας και πολιτικότητας. Αυτό αποτυπώθηκε συστηματικά στα συγκριτικά χαμηλά ποσοστά πολιτικής συμμετοχής των νέων, φαινόμενο που δεν αφορά μόνο στην ελληνική πολιτική κουλτούρα, παρά τις όποιες ιδιοσυστασιακές παραμέτρους του. Πανευρωπαϊκά, είναι πολλαπλά τεκμηριωμένη η μεταβολή στην πολιτική φυσιογνωμία των εκλογικών σωμάτων, είτε το συνδέσουμε αυτό με την μεταπολεμική ανάδυση μεταϋλιστικών προτύπων, που εμφανίζονται ιδιαίτερα διαδεδομένα στους/ις νέους/ες (Inglehart 1977, 1997), είτε με την σταδιακή εμπέδωση μετανεωτερικών τάσεων που σχετίζονται με νέες ταυτίσεις μέσω των οποίων εκφράζεται η σημερινή νεολαία (Gibbins 1989) λόγω της παγκοσμιοποίησης και της συγκεκριμένης φάσης της καπιταλιστικής ανάπτυξης. Η μείωση σε όλες τις παραδοσιακές μορφές πολιτικής συμμετοχής, με παράλληλη μείωση στην κομματική ταύτιση, συγκροτούν την κυρίαρχη τάση, ενώ παρατηρείται μειωμένη σημασία της ταξικότητας της ψήφου καθώς και της εξηγητικής βαρύτητας της ιδεολογικής αυτοτοποθέτησης για την εκλογική συμπεριφορά. Τα παραπάνω είναι κατά κανόνα εμφανέστερα στους/ις νεότερους/ες, με την «αντικατάσταση των γενεών» να ανάγεται τελικά σε κεντρική κινητήρια δύναμη των πολιτικών αλλαγών. (Hooghe 2004). Εξού και το αυξημένο πολιτολογικό ενδιαφέρον για τη μελέτη της πολιτικής φυσιογνωμίας των νέων.

Θα πρέπει επιπλέον να σημειώσουμε ότι, όταν αναφερόμαστε στη σχέση «νεολαία και πολιτική» υπονοούμε τελικά την ύπαρξη επίδρασης της ηλικίας στην πολι­τική συμπεριφορά και ειδικότερα στην πολιτική συμμετοχή, κάτι που είναι πολλαπλά τεκμηριωμένο στην πολιτολογική βιβλιογραφία. Θα πρέπει όμως να συμπεριλάβουμε στην προβληματική μας δύο, τουλάχιστον, παραμέτρους της μεταβλητής αυτής, που συνθέτουν κοινωνιολογικές διαστάσεις της ηλικίας, οι οποίες επιδρούν στον προσδιορισμό της πο­λιτικής συμπεριφοράς: α) την ηλικία ως έκφραση της πολιτικής γενιάς στην οποία ανήκει το κάθε υποκείμενο· και β) την ηλικία ως θέση στον «κύκλο της ζωής», η οποία συνεπάγεται διαφορετικούς ρόλους. (Παντελίδου Μαλούτα 2012). Ενώ κατά κανόνα (και αυτό κάνουμε εδώ), επικεντρωνόμαστε στη νεολαία από την άποψη των επιρροών που δέχεται ως γενιά, δεν πρέπει να αγνοούμε και την επίδραση της θέσης στον κύκλο της ζωής, που διαφοροποιείται τόσο ανάλογα με τις οικονομικές εξελίξεις της συγκεκριμένης κοινωνίας, όσο και ανάλογα με την ταξική θέση και το φύλο των φορέων πολιτικής δράσης, ίδιας ηλικίας. (Για παράδειγμα, η ανεργία οδηγεί πολλούς/ές νέους/ες πίσω στο οικογενειακό σπίτι, μετατρέποντας μια συνθήκη που επιδρά στην κοσμοαντίληψη, ενώ γενικότερα τα κορίτσια φεύγουν από την οικογένεια αργότερα από τα αγόρια κ.λπ).

Σε κάθε περίπτωση είναι έκδηλο ότι οι νέοι/ες, παρεμβαίνουν στην πολιτική διαδικασία όταν αισθανθούν ότι τους/ις αφορούν τα πολιτικά διακυβεύματα. Με βασική διαφοροποίηση από τη μια γενιά νέων στην άλλη να αποτελεί πάντα το τι είναι αυτό που θεωρούν ότι τους/ις αφορά. Συγκεκριμένα, φαίνεται ότι ενώ ο άξονας Αριστερά-Δεξιά δομούσε την εκλογική συμπεριφορά σε πολλές ευρωπαϊκές κοινωνίες μέχρι τη δεκαετία του 1990 (Van der Eijk, Franklin 1996), η σημασία του μειώθηκε στη συνέχεια, παράλληλα με τη μείωση στην ταξικότητα της ψήφου (Franklin, κ.ά 1992). Κάτι που είναι ιδιαίτερα έκδηλο στους/ις νεότερους/ες εκλογείς. Αντίστοιχα, η ανάπτυξη της αποκαλούμενης «θεματικής ψήφου» που υποκατέστησε τις παραπάνω διαιρετικές τομές (Rose, Mc Allister 1986), μοιάζει να αφορά τελικά πρωτίστως τη νεολαία. Υποστηρίζεται δε, με βάση εμπειρικά πολιτολογικά πορίσματα, ότι δομικοί παράγοντες καθορίζουν μαζικότερα την κατεύθυνση της ψήφου σε εκλογείς που κοινωνικοποιήθηκαν πριν από το 1960, η αυτοτοποθέτηση στον άξονα Αριστεράς–Δεξιάς σε όσους/ες κοινωνικοποιήθηκαν μέχρι το 1990 (Van de Brug 2010), ενώ υπάρχουν ενδείξεις και από την ελληνική πολιτική κουλτούρα ότι η θεματική ψήφος παραπέμπει περισσότερο σε (νέους/ες) εκλογείς που κοινωνικοποιήθηκαν στην εφηβεία μετά το 2000.

Κοινωνικοποιητικές και ανα-κοινωνικοποιητικές εμπειρίες των νέων

Ενώ η σημασία των κοινωνικοποιητικών μηνυμάτων της περιόδου και των πρώιμων/διαμορφωτικών εμπειριών της κάθε πολιτικής γενιάς είναι καθοριστική για το πώς η γενιά αυτή διαχειρίζεται μετέπειτα ερεθίσματα, είναι πολλαπλά τεκμηριωμένη η πρωταρχικά ατομοκεντρική και lifestyle κατεύθυνση του «με αφορά» της νεολαίας μετά το 1990^. σε αντίθεση με την περισσότερο κοινωνιοκεντρική των νέων τους οποίους συγκροτούσε η γενιά των γονιών τους. (Παντελίδου Μαλούτα 2012). Όλα τα διαθέσιμα στοιχεία που αναφέρονται στην ηλικία επικεντρώνονταν, μέχρι πρόσφατα, στις ουσιώδεις αλλαγές στα βασικά κοινωνικοποιητικά μηνύματα που χαρακτηρίζουν τις διαφορετικές γενιές στην ελληνική πολιτική κουλτούρα, λόγω των αλλαγών που παρατηρούνται στο εγχώριο και διεθνές κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον ως απόρροια της παγκοσμιοποίησης και της ενσωμάτωσης της ελληνικής κοινωνίας σε υπερεθνικές δομές. Έτσι δημιουργήθηκαν ριζικά διαφοροποιημένα και συχνά αντιφατικά πεδία κοινωνικοποιητικών μηνυμάτων, που εκδηλώνονται μάλιστα πολύ πέρα από τις μεταβολές της πολιτικής συμπεριφοράς.

Πράγματι, εντοπίζονται ερευνητικά σημαντικές αλλαγές στην κοινωνικοπολιτική φυσιογνωμία των νέων στις αρχές του 2000, σε σύγκριση με παλαιότερες γενιές νέων, αλλαγές τόσο ποσοτικές (μικρότερο πολιτικό ενδιαφέρον και περιορισμένη πολιτική εμπλοκή), όσο και ιδεολογικές (πολύ μικρότερη διάδοση αριστερής ταυτότητας), οι οποίες μάλιστα συνδέονται με αξιακές παραμέτρους. Σε έρευνα του 2006, όπου αντιπαρατίθενται στοιχεία του 1988, προβάλλει καθαρά μια εικόνα συγκριτικά δεξιόστροφης νεολαίας (μείωση της αριστερής ταυτότητας στους 18-29 ετών από 37,1% το 1988, σε 9,8% το 2006), πιο κυνικής και απορριπτικής προς το πολιτικό σύστημα («όποιος έρθει στην εξουσία κοιτάζει πάντα τα δικά του συμφέροντα», 49% το 1988, 70,6%, το 2006), με αυξημένη δήλωση απόλυτης πολιτικής αδιαφορίας (15,9% το 1988, 39,5% το 2006), και σαφώς λιγότερο συμμετοχικής, με βάση όλους τους σχετικούς καθιερωμένους δείκτες [2]. Μάλιστα, όπως βλέπουμε παρακάτω στον Πίνακα 2, οι νέοι/ες εμφανίζονται όχι μόνο σαφώς πιο κυνικοί/ές απ’ ό,τι η αντίστοιχη κατηγορία ηλικιών στο παρελθόν, αλλά πλέον και πιο κυνικοί/ές από τους/τις μεγαλύτερους/ες, προβάλλοντας μια εικόνα αναστροφής της καμπύλης.

 Πίνακας 1: Ενδιαφέρον για την πολιτική (%)

Πηγή: Πολιτική Συμπεριφορά των Γυναικών, ΕΚΚΕ 1988· Έρευνα Πολιτικών Προτύπων και Πολιτικής Συμπεριφοράς, ΕΚΠΑ 2006

Πίνακας 2: Αντιλήψεις για την πολιτική και τους πολιτικούς (συμφωνούν απόλυτα %)

Πηγή: Πολιτική Συμπεριφορά των Γυναικών, ΕΚΚΕ 1988· Έρευνα Πολιτικών Προτύπων και Πολιτικής Συμπεριφοράς, ΕΚΠΑ 2006

Η συστηματικά παρατηρούμενη μέχρι την κρίση απομάκρυνση των νέων από την πολιτική -με την έννοια του μειωμένου πολιτικού ενδιαφέροντος και της μικρότερης έμπρακτης συμμετοχής συγκριτικά με νέους/ες προηγούμενων περιόδων, αλλά και συγχρόνων τους μεσηλίκων-, μοιάζει με την κρίση να αναχαιτίζεται, ακόμη και να αναστρέφεται. Αν σε όλες τις εμπειρικές έρευνες από τη δεκαετία του 1990, τεκμηριώνεται, όπως ήδη είπαμε, η εικόνα της ελληνικής νεολαίας σε αρμονία με άλλους/ες Ευρωπαίους/ες της ίδιας γενιάς, ως πρωτίστως ατομοκεντρικής, με μειωμένες κοινωνικοπολιτικές ανησυχίες και ενδιαφέρον για συμμετοχή σε πολιτικές συλλογικότητες, η κρίση, ως ισχυρότατος (ανα)κοινωνικοποιητικός παράγοντας, λειτούργησε και στο πεδίο αυτό καταλυτικά, αν και εν μέρει αντιφατικά. Ήδη όμως από το 2008 τα γεγονότα του Δεκεμβρίου προκάλεσαν έκπληξη και αποτέλεσαν κατά κάποιο τρόπο προάγγελο της επανάκαμψης των νέων στην πολιτική, με βασικούς σταθμούς τα γεγονότα του 2011, αλλά και την πολιτική παρουσία της νεολαίας στις εκλογές της κρίσης.

Η κρίση ως ισχυρός παράγοντας ανακοινωνικοποίησης

Αν η μελέτη των νέων επιτρέπει σε μια κοινωνία να διαμορφώσει υποθέσεις για το μέλλον της, η κρίση και κυρίως η διαχείριση που της επιφυλάχτηκε -η οποία δημιούργησε φτώχεια κι εξαθλίωση με τεράστια ποσοστά ανεργίας στη νεολαία πλήττοντας βάρβαρα την ιδιότητα του πολίτη και τη δημοκρατία-, αποτελούν ισχυρότατους (ανα)κοινωνικοποιητικούς παράγοντες. Με αυτή την έννοια, η κρίση όχι μόνο έχει συνέπειες πολύ ευρύτερες των οικονομικών, αλλά θα έχει και πολύ πιο μακροχρόνιες από αυτές, αν υποθέσουμε ότι η χειρότερη φάση της ύφεσης θα υποχωρήσει σε εύλογο χρονικό διάστημα. Τα πολιτισμικά φαινόμενα, οι στάσεις και οι αντιλήψεις έχουν πολύ μεγαλύτερες διάρκειες και οι ισχυρές κοινωνικοποιήτικές εμπειρίες, σαν αυτές που γεννά η παρούσα κρίση, πολύ πιο μακροχρόνιες συνέπειες από την ύφεση καθεαυτή, αφού διαμορφώνουν πολιτικές προδιαθέσεις (Παντελίδου Μαλούτα 1987, 2012). Παράλληλα, στην κρίση απαξιώθηκε de facto περαιτέρω η υπάρχουσα κοινωνικοπολιτική οργάνωση, αλλά και η ιδεολογική ηγεμονία του νεο-φιλελεύθερου ιδεολογήματος «εγώ να (θα) τα καταφέρω». Έτσι, ενδείξεις από πρόσφατα δημοσκοπικά δεδομένα προβάλλουν ως θεμιτή την υπόθεση ότι οι μη συμμετοχικοί/ές νέοι/ες, που θεωρούσαμε ότι ως γενιά ενδιαφέρονταν μόνο «για πάρτη τους», ωθούνται προς μια αναστοχαστική διαδικασία, η οποία έχει ως ενδεχόμενη απόληξη και την επιθυμία ριζικής αλλαγής στις συνθήκες κοινωνικής συμβίωσης, και μάλιστα ως ηθικά μη αποδεκτές. Ακόμη και ανεπεξέργαστες πολιτικές παρεμβάσεις, εξάλλου, με τη μορφή ξεσπάσματος οργής, μπορεί να συμβάλουν στη δόμηση ενός «εμείς» που θα μετεξελιχθεί σε συλλογικό όραμα αλλαγών.

Έγινε φανερό, κυρίως στα γεγονότα διαμαρτυρίας από το 2011 και μετά, ότι οι νέοι/ες επανακάμπτουν στην πολιτική και ενίοτε διεκδικούν άλλη λύση, στη βάση άλλης αντίληψης για τη συλλογική συμβίωση. Παρότι αποτελεί αντικείμενο διερεύνησης ποιο είναι το «εμείς» που δομείται στις αυθόρμητες διαμαρτυρίες σε συνθήκες κρίσης και ιδιαίτερα στα συγκρουσιακά γεγονότα του 2011. Και ενώ συχνά είναι φανερή η ατομοκεντρική αφετηρία, ακόμη και το ότι πρόκειται για εκδηλώσεις συμμετοχής μη συμμετοχικών πολιτών και αυτές λειτουργούν κοινωνικοποιητικά: Το «εμείς» δομείται στην πράξη και ενδεχομένως μετεξελίσσεται προς μια κατεύθυνση που είναι εγγενής στη δημοκρατία: Δηλαδή αυτής του δημοσίου συμφέροντος, της αλληλεγγύης και της έμφασης στη συλλογική επίλυση προβλημάτων. Η ελληνική εμπειρία από την κρίση το 2010-11 πράγματι έδειξε ότι, όταν υπάρχει κρίση και στην αντιπροσώπευση, τότε, δίπλα στο σημαντικό ποσοστό πολιτών που είναι προσανατολισμένα στην αποχή, τη λευκή ή την άκυρη ψήφο [1], υπάρχει και ένα άλλο σημαντικό ποσοστό που εκφράζεται αδιαμεσολάβητα. Δηλαδή συμμετέχει, κινητοποιούμενο συχνά με τη βοήθεια της νέας τεχνολογίας, παρακάμπτοντας τους απαξιωμένους πολιτικούς θεσμούς, με οριζόντιες μορφές οργάνωσης, σε πλατείες, γειτονιές κλπ. Χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι είναι άλλοι οι φορείς της αποχής και άλλοι αυτοί που συμμετέχουν ως «αγανακτισμένοι», καταγγέλλοντας. Ενδεχομένως κάτι αντίστοιχο, αλλά με πιο περίπλοκες κοινωνιολογικές προεκτάσεις και εντονότερη τη σημασία της ηλικίας, να υποδήλωναν και τα γεγονότα του Δεκεμβρίου του 2008 [2]. Πάντως, γίνεται φανερό από τα στοιχεία έρευνας του ΕΚΚΕ του 1^ου εξαμήνου του 2012 για την κρίση, ότι οι νεότερες ηλικίες είναι αυτές που συμμετείχαν μαζικότερα στις λαϊκές συνελεύσεις σε πλατείες και στις συγκεντρώσεις των «αγανακτισμένων» στην Αθήνα: Στο δείγμα της έρευνας, κατά 41,9%, έναντι μ.ο. 35%, δηλώνουν ότι συμμετείχαν νέοι/ες 18-24 ετών σε λαϊκές συγκεντρώσεις στο Σύνταγμα ή σε γειτονιές, και κατά 50% έναντι 41,2% σε συγκεντρώσεις «αγανακτισμένων». Ενώ το 2011 καταγράφεται ήδη στους/ις νέους/ ες μια τάση πολυποίκιλης και πολύμορφης (επιθυμίας και έμπρακτης) συμμετοχής, με σχεδόν όλες τις μορφές δράσης να διαπλέκονται μεταξύ τους (Κακεπάκη 2013), οι εκλογές του 2012 θα ολοκληρώσουν την εικόνα της επανάκαμψης των νέων στην πολιτική διαδικασία, καθώς και της διαπλοκής και του πολυποίκιλου των διόδων συμμετοχής τους. Διότι αν, αναμφίβολα οι πλατείες και οι λαϊκές συνελεύσεις συνέβαλαν στη εκλογική άνοδο του ΣΥΡΙΖΑ, η (μέχρι τότε αδιαμεσολάβητη) πολιτική παρέμβαση των νέων δεν έληξε με αυτήν. Αντίθετα, προστέθηκε σε μεγάλο βαθμό σε αυτήν η αποδοχή, από την πλευρά τους, και της θεσμοθετημένης πολιτικής παρέμβασης.

Παράλληλα, φάνηκε στην κρίση ότι δεν έχει λήξει ούτε η υπόθεση του φεμινισμού. Τα αιτήματα για το φύλο συγκροτούν πάντα σημαντικό δημοκρατικό διακύβευμα όσο η γλώσσα προβάλει ακόμη βίαια σεξιστική, δηλαδή ανίκανη να προωθήσει και να αφομοιώσει αλλαγές στην κοινωνική συμβίωση, όσο ρόλοι και πρότυπα φύλου είναι έντονα διαφοροποιημένα, ιεραρχικά και επιβαρυντικά για τις γυναίκες. Κι αυτό, παρότι συχνά οι νέες γυναίκες θεωρούν ότι αυτή η ανισότητα τις αφορά λιγότερο. (Παντελίδου Μαλούτα 2010). Εάν δε η οπτική του φύλου μοιάζει να είναι κατά κανόνα απούσα από τις διεκδικήσεις και από τα γεγονότα διαμαρτυρίας που σημειώνονται σε πολλές χώρες με αφορμή την κρίση, ωστόσο, είναι απαραίτητο να επισημανθεί ότι, νέες γυναίκες είναι όλο και περισσότερο ορατές, παρούσες σε τέτοιες εκδηλώσεις, ακόμη και σε κοινωνίες με παραδοσιακότατο σύστημα έμφυλων σχέσεων, όπως στην Ελλάδα. Και αυτό, από μόνο του, είναι ίσως ισχυρότατη ένδειξη έμφυλης διεκδίκησης. Πράγματι, αν γενικά υστερούν στις καθιερωμένες μορφές πολιτικής συμμετοχής, η έρευνα του ΕΚΚΕ για την κρίση καταγράφει μια εικόνα υψηλής συμμετοχικότητας των νέων γυναικών σε όλες τις νέες διόδους συμμετοχής και τις εναλλακτικές μορφές κινητοποίησης, σε ποσοστά αντίστοιχα των νέων ανδρών (Κακεπάκη 2013).

Bλέπουμε επιπλέον τις νέες 15 με 29 ετών να επιλέγουν κατά 25%, έναντι 18,6% των νέων ανδρών, ως αιτία της συμμετοχή τους στα γεγονότα διαμαρτυρίας το ότι η συμμετοχή αυτή είναι «ένας τρόπος να ακουστεί η φωνή μου» (Κακεπάκη 2013, 57). Οι νέες δηλαδή υπερέχουν έναντι των νέων σε αυτόν τον τρόπο αιτιολόγησης της συμμετοχής τους, διατυπώνοντας μεγαλύτερη ανάγκη έκφρασης και επικοινωνίας, όπως εξάλλου υπερέχουν και σε άλλη μία από τις οκτώ κατηγορίες στις οποίες κωδικογραφούνται οι απαντήσεις που αφορούν στη σχετική αιτιολόγηση: Στην επιθυμία συνάντησης με άλλους «που μοιράζονται τις ανησυχίες μου». Αιτιολογήσεις στις οποίες υφέρπει μια συγκεκριμένη κριτική προς το πολιτικό σύστημα και ένα (εμβρυώδες έστω) αίτημα συμμετοχικής δημοκρατίας.

Ας σημειωθεί δε ότι, η πιο αριστερόστροφη ψήφος των νέων γυναικών απ’ ότι των νέων ανδρών, που είχε επισημανθεί και στο παρελθόν, όσον αφορά την ελληνική πολιτική κουλτούρα (Παντελίδου Μαλούτα 1992), αποτυπώνεται και με βάση τα exit poll της Αθήνας με σημείο αναφορά την ψήφο υπέρ του ΣΥΡΙΖΑ: Βλέπουμε να υπερψηφίζει το κόμμα αυτό στις εκλογές του Ιανουαρίου 2015, το 28,3% των ανδρών 18-24 ετών, έναντι του 34,8% των γυναικών. Στις δε εκλογές Ιουνίου του 2012, το 20,5% των ανδρών 18-24 ετών ψήφισαν υπέρ του ΣΥΡΙΖΑ, έναντι 45,4% των νέων γυναικών [3], και τον Μάιο του 2012, 17,5% έναντι 26,3%. Αλλά βέβαια, γενικότερα ο ΣΥΡΙΖΑ υπήρξε σταθερά «γυναικείο» κόμμα, όπως και η ΝΔ (χωρίς όμως να| παρατηρούνται έμφυλες διαφοροποιήσεις στους/ις νέους/ες το 2015), καθώς και το Ποτάμι. Το τελευταίο μάλιστα εντονότερα, με υπερψήφιση κατά 3,5% από τους πολύ νέους άνδρες έναντι 15% από τις πολύ νέες γυναίκες. Αντίστροφα, η πρωταρχικά «ανδρική» Χρυσή Αυγή παίρνει τον Ιανουάριο του 2015 11,6% στους άνδρες 18-24 και 7,4% στις αντίστοιχες γυναίκες.

Δίοδοι συμμετοχής των νέων

Είναι φανερό ότι υπάρχει ιδιαίτερα αυξημένη ζήτηση διόδων συμμετοχής πέρα από τις καθιερωμένες, την περίοδο της κρίσης. Κάτι που σε άλλες κοινωνίες έχει παρατηρηθεί πολύ νωρίτερα. Γνωρίζουμε από τη βιβλιογραφία ότι, σε ορισμένες κοινωνίες ήδη από τη δεκαετία του 1970, παράλληλα με τη μείωση της κλασικής πολιτικής συμμετοχής σημειώνεται στην πράξη αυξημένη ζήτηση νέων διεξόδων συμμετοχής. Κι αυτό, ιδιαίτερα για νέους/ες σε ηλικία πολίτες, υψηλού μορφωτικού επιπέδου, φορείς μεταϋλιστικού συστήματος αξιών, οι οποίοι/ες τοποθετούνται στο κέντρο και αριστερότερα στον άξονα Αριστεράς/Δεξιάς- (Barnes, Kaase 1979, Kaase, Newton 1998). Στο πλαίσιο της ελληνική πολιτικής κουλτούρας στην κρίση, αυτή η αυξημένη ζήτηση και η ποικιλία στους τρόπους συμμετοχής δείχνει ότι οι νέοι/ες προβαίνουν πλέον στη θεμελιώδη διάκριση της απαξίωσης του κυρίαρχου πολιτικού συστήματος, από την απαξίωση της πολιτικής γενικά, που συνήθως γεννά πολιτική αδιαφορία: Μάλιστα, όπως δείχνουν και τα εκλογικά δεδομένα του 2012 και του 2015, καθώς και οι εκδηλώσεις γύρω από τις εκλογές, οι νέοι και οι νέες μαζικά αποδέχονται επιπλέον έργω, και ότι χωρίς κεντρική πολιτική και χωρίς προσωπική εμπλοκή και σε αυτή, τίποτα δεν γίνεται. Συνεπώς, παρά τις όποιες περιπτώσεις απεχθούς πολιτικής έκφρασης πολιτισμικών χαρακτηριστικών που ελλοχεύουν στην ελληνική κοινωνία, τα οποία μοιάζει να αφορούν πρωτίστως νέους άνδρες (και είναι πλέον σε στασιμότητα), μπορούμε να πούμε ότι γενικά, «οι νέοι/ες της κρίσης», και λόγω της κρίσης είναι όλο και πιο πολιτικοποιημένοι/ες, οι δε ενδείξεις για τις επιλογές τους όλο και πιο αισιόδοξες για ένα μέλλον με περισσότερη και ουσιαστικότερη συμμετοχή και έτσι περισσότερη δημοκρατία.

Συνεπώς, δεν πρέπει να εκπλήσσει ότι εκδηλώσεις της κοινωνίας πολιτών στην Ελλάδα αμφισβητούν τελευταία όλο και περισσότερο το στερεότυπο, «υπερτροφικό κράτος-ατροφική κοινωνία πολιτών» (Βούλγαρης 2006, 7), ενώ παράλληλα επιτρέπουν τη διατύπωση της υπόθεσης ότι πλέον, τόσο αδιαμεσολάβητα, όσο και μέσω των παραδοσιακών διόδων μπορούν και εκφράζονται πολιτικά όλο και μαζικότερα, νέοι και νέες. Το τελευταίο δε είναι το απολύτως νέο στοιχείο, όσον αφορά την πολιτικότητα των νέων στην Ελλάδα και ειδικότερα στην Αθήνα της κρίσης που μας ενδιαφέρει εδώ, όπου παρατηρούμε πώς αν επανέκαμψε η νεολαία στην πολιτική, αυτό έγινε πρώτα αδιαμεσολάβητα και στη συνέχεια μέσω παραδοσιακών διόδων αλλά, μετά από συγκλονιστικές ανακατατάξεις στο καθιερωμένο μεταπολιτευτικά πολιτικοκομματικό σύστημα. Η επανάκαμψη αυτή όμως, ιδιαίτερα ως προς το σκέλος που αναφέρεται στην καθιερωμένη διαδικασία της πολιτικής των κομμάτων, μοιάζει εύθραυστη και υπό όρους, όπως πιστοποιούν τα στοιχεία της χαμηλής κομματικής ταύτισης των νέων (βλ. παρακάτω).

Διαγενεακές διαφορές στην πολιτικότητα

Γενικότερα, οι διαγενεακές μεταβολές στην εκλογική συμπεριφορά, που αντανακλούν την κοινωνικοποιητική περίοδο της βασικής πολιτικής διαμόρφωσης διαφορετικών ηλικιακών κατηγοριών, θεωρούνται, όπως ήδη σημειώθηκε, από τους σημαντικότερους παράγοντες αλλαγής στα πολιτικά συστήματα. Είναι δε γεγονός ότι οι διπλές εκλογές του 2012 -που ενέτειναν σε τέτοιο βαθμό προϋπάρχουσες τάσεις, αλλά και αμφισβήτησαν βεβαιότητες, ώστε να δικαιολογείται απόλυτα ο χαρακτηρισμός τους ως «εκλογικού σεισμού» (Βούλγαρης, Νικολακόπουλος 2014)- πρόβαλαν ως ένα από τα σημαντικότερα σημεία τομής το ηλικιακό ρήγμα που εμφανίστηκε στον ΣΥΡΙΖΑ υπέρ των νεότερων. Θα πρέπει δε να υπενθυμίσουμε, όσον αφορά τις συγκλονιστικές αλλαγές που παρατηρήθηκαν στις εκλογές του 2012, ότι αφενός τον Μάιο το 60% των ψηφοφόρων μετέβαλαν την κομματική επιλογή τους από το 2009, ενώ το 19% των ψήφων πήγε υπέρ κόμματος που έμεινε εκτός Βουλής (Κουστένης 2014, 84-85), και αφετέρου, ότι η άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ στη δεύτερη θέση συνόδευσε την απόλυτη κατάρρευση του παραδοσιακού δικομματισμού. Στην ίδια εκλογική αναμέτρηση, στους/ις νέους/ες ψηφοφόρους (που ψήφισαν για πρώτη φορά), ο ΣΥΡΙΖΑ προπορεύεται σε ψήφους με 16%, ενώ δεύτερο κόμμα αναδεικνύεται η Χρυσή Αυγή με 14%. (Σταθόπουλος 2014, 67). Παράλληλα, είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε ότι, η απόφαση του τι θα ψηφίσει κανείς μοιάζει να παίρνεται όλο και πιο κοντά στην κάλπη όσο μικρότερη είναι η ηλικία του/ης ψηφοφόρου (Σταθόπουλος 2014, 76), ενώ οι νεότεροι/ες (18-24 ετών) χαρακτηρίζονται από χαμηλότερη κομματική ταύτιση από τους μεγαλύτερους, με την παράμετρο αυτή να μεγαλώνει σταθερά με την ηλικία, και βεβαίως να σχετίζεται άμεσα με το υψηλό ποσοστό των όψιμα αναποφάσιστων. Συγχρόνως, η ελαφρώς μεγαλύτερη διάδοση της κομματικής ταύτισης από το Μάιο στον Ιούνιο του 2012 (40,3% και 45,7%), στους 18 με 24 ετών, εξακολουθεί να είναι η χαμηλότερη απ’ όλες τις άλλες ηλικιακές κατηγορίες [4], παρότι βλέπουμε ότι αύξηση υπάρχει και σ’ αυτούς/ές. Είναι δε χαρακτηριστικό ότι, ενώ οι νεότεροι/ες (18-24 ετών) συγκροτούν τη μαζικότερη κατηγορία όσον αφορά την άρνηση τοποθέτησης στον άξονα Αριστεράς-Δεξιάς, κάτι που εναρμονίζεται με στοιχεία που παραδοσιακά βλέπουμε τις τελευταίες δεκαετίες, συγχρόνως, με βάση τα στοιχεία των exit polls, για πρώτη φορά μετά από χρόνια, οι νεότεροι/ες δηλώνουν ελαφρώς μαζικότερα αριστερή ταυτότητα από τον μ.ο. (που είναι 17,1%), αλλά και σε σχέση με τους/ις λίγο μεγαλύτερούς/ές τους, και αυτό μέχρι την κατηγορία των 35-44 ετών: Οι 18-24 ετών δηλώνουν αριστεροί/ές κατά 18,5% με 17,6% για τους 25-34 και 15,5% για τους 35-44, οπότε και το ποσοστό αυξάνει στο 21,2% στους 45-54 ετών (Σταθόπουλος 2014, 79). Αυτά όσον αφορά την ιδεολογική ταυτότητα των νέων, όπου σίγουρα κάτι αλλάζει με την κρίση.

Ωστόσο, είναι αξιοσημείωτο όσον αφορά την ψήφο ότι, αν υπάρχει διαγενεακό χάσμα στην ψήφο, όπως υποστηρίζεται στη σχετική βιβλιογραφία για τις εκλογές του 2012, αυτό συνήθως τεκμηριώνεται με στοιχεία που χωρίζουν το δείγμα είτε στα 54, (δηλαδή ψηφοφόροι από 18-54 ετών και ψηφοφόροι άνω των 55), είτε στα 44 (18-44 ετών και 45 και άνω) [5]. Πράγματι, οι νεότεροι/ες ψηφοφόροι με βάση τις παραπάνω τομές ψήφισαν σαφώς μαζικότερα υπέρ της αλλαγής στο κομματικό τοπίο που υλοποιήθηκε με την αύξηση της ψήφου υπέρ του ΣΥΡΙΖΑ, ενώ οι μεγαλύτεροι/ες υπέρ παραδοσιακών κομμάτων και κυρίως υπέρ της Ν.Δ. Αλλά η τομή αυτή, που δείχνει συγκριτικά τάσεις νεότερων και γηραιότερων, δεν μας λέει πολλά για την εκλογική συμπεριφορά της νεολαίας, per se. Είναι πολύ πιο ενδιαφέρουσα μια αναλυτική απομόνωση της νεολαίας (18-34 ετών), ώστε να δούμε όχι τους/ις νεότερους/ες απλώς, αλλά τους/ις νέους/ες.

Πίνακας 1: Ψήφος υπέρ ΝΔ και ΣΥΡΙΖΑ (%), Μάιος και Ιούνιος 2012 και Ιανουάριος 2015 (Αττική)

Πηγή: Κοινό exit poll συνεργαζόμενων εταιρειών. Στατιστική επεξεργασία Π. Κουστένης.

Στην περίπτωση αυτή παρατηρούμε ότι: Στις τρεις εκλογικές αναμετρήσεις, Μάιου 2012, Ιούνιου 2012 και Ιανουαρίου 2015, αν χωρίσουμε το δείγμα στα τρία πάντα η μεσαία κατηγορία, 35-54 ετών, είναι αυτή που παρουσιάζει το μεγαλύτερο ποσοστό υπέρ του ΣΥΡΙΖΑ. Αντίστοιχα, 23% (με μ.ο 21%), 36,7%, (με μ.ο. 30,8%) και 39,5% (με μ.ο. 36,9%). Όσο για τους/ις νέους/ες (18-34 ετών), αυτοί/ες υπερψηφίζουν τον ΣΥΡΙΖΑ κατά 21,7% 32,2% και 33,2%. Οι μεσήλικες είναι, συνεπώς, αυτοί/ες που έδωσαν την νίκη στον ΣΥΡΙΖΑ στην Αθήνα, και όχι οι νέοι/ες, που τον Ιανουάριο του 2015 υπερψήφισαν το κόμμα αυτό σε μικρότερο ποσοστό από τον μ.ο.), και μάλιστα με αξιοσημείωτες διαφορές ως προς το φύλο. Αντίστοιχα, και στις τρεις αυτές εκλογικές αναμετρήσεις η ΝΔ πήρε το μεγαλύτερο ποσοστό της στους/ις γηραιότερους/ες. Όσο για την εκλογική αποχή, η σχετικά χαμηλότερη κομματική ταύτιση των νέων και η άρνηση αυτοτοποθέτησης στον άξονα Αριστεράς/Δεξιάς που είναι μεγαλύτερη απ’ ότι στους/ις γηραιότερους/ες, προϊδεάζουν και για σχετικά αυξημένη αποχή της νεολαίας στις εκλογές.

Αν κοιτάξουμε τους/ις νέους/ες χωρισμένους/ες στα 18-24 και 25-34, με σημείο αναφοράς την ψήφο τους τις εκλογές του Ιανουαρίου 2015, παρατηρούμε ότι, στο εσωτερικό της ηλικιακής αυτής κατηγορίας, είναι οι λιγότερο νέοι/ες, οι 25-34 ετών δηλαδή, κυρίως στους άνδρες, αυτοί που υπερψηφίζουν μαζικότερα τον ΣΥΡΙΖΑ.

Οι άστεγοι, ως διακριτή ομάδα του πληθυσμού, έκαναν την εμφάνισή τους στο κέντρο της Αθήνας στα τέλη της δεκαετίας του ’80. Οι διαφορές τους από τους μέχρι τότε γνωστούς ως «άπορους», οι οποίοι κατά κανόνα ζητιάνευαν στο κέντρο της πόλης, είναι πολλές. Σε γενικές γραμμές πρόκειται για μη ομοιογενή πληθυσμιακή ομάδα που περιλαμβάνει όχι μόνο ηλικιωμένους άντρες, αλλά και νέους, γυναίκες, ακόμα και παιδιά, με μορφωτικό επίπεδο που ποικίλει και δεν περιορίζεται στα στενά περιθώρια των παραδοσιακά κοινωνικά αποκλεισμένων.

Το χαρακτηριστικό που τους ενώνει είναι το ότι βρίσκονται στο περιθώριο της κοινωνίας, έχοντας προηγουμένως ακολουθήσει διαφορετικές διαδρομές πριν φτάσουν σε κατάσταση αδυναμίας να εξασφαλίσουν πρόσβαση σε κανονική κατοικία. Ανάμεσα στα άλλα χαρακτηριστικά τους είναι, από την μία πλευρά, η προφανής δυσκολία στην εξασφάλιση σταθερής δουλειάς, από την άλλη δε, η απουσία επιθετικών διαθέσεων προς την πολιτεία ή τους άλλους κατοίκους της πόλης αναφορικά με την ιδιαιτερότητα της κατάστασής τους. Πολύ συχνά η έλλειψη στέγης συνοδεύεται από, χρόνια ή μη, προβλήματα υγείας, που ενισχύονται από την δυσκολία πρόσβασης του θιγόμενου πληθυσμού στις σχετικές κρατικές υπηρεσίας.

Στους άστεγους περιλαμβάνονται άνθρωποι που βρέθηκαν στην Αθήνα ψάχνοντας χωρίς επιτυχία για δουλειά, όπως επίσης και μετανάστες οι οποίοι αντιμετωπίζουν τεράστια προβλήματα ιδίως κατά την αρχική περίοδο παραμονής/εγκατάστασής τους στη χώρα. Σημαντικό ποσοστό των αστέγων είναι πρώην και νυν χρήστες ουσιών που αντιμετωπίζουν δυσκολία στην εξασφάλιση σταθερής εργασίας, αλλά και αποφυλακισμένοι και εν γένει από-ιδρυματοποιημένοι άνθρωποι, ορισμένοι από τους οποίους –όπως οι νέοι που αναγκάζονται να φύγουν από ορφανοτροφεία λόγω ηλικίας– δεν ήταν ποτέ πλήρως ενταγμένοι από κοινωνική ή ακόμα και στεγαστική άποψη. Στα χρόνια της οικονομικής κρίσης υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι αυξάνεται ο αριθμός των ανθρώπων που χάνουν την στέγη τους λόγω ανεργίας, αν και το συγκεκριμένο φαινόμενο δεν έχει ακόμα ερευνηθεί συστηματικά. Εν τούτοις, σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα σε σχέση με τις διαστάσεις του φαινομένου των εξώσεων από πρώτη κατοικία την τελευταία πενταετία, δεν εντοπίζονται άστεγοι λόγω απώλειας στέγης ως συνέπεια της μη αποπληρωμής δανείων, ενώ αντίθετα ο αριθμός των εξωσθέντων από ενοικιαζόμενη κατοικία παρουσιάζει σημαντική άνοδο, παρότι έχει σαφή πτωτική τάση για το 2014.

Σύμφωνα με τον λειτουργικό ορισμό του αστέγου που δίνει η FEANTSA (Fédération Européenne des Associations Nationales Travaillant avec les Sans-Abri), άστεγος δεν θεωρείται μόνο εκείνος που διαβιώνει αποκλειστικά στον δρόμο, καθώς στην έλλειψη στέγης ενυπάρχουν τέσσερα διακριτά διαφορετικά στοιχεία: η πλήρης έλλειψη έστω και στοιχειώδους καταλύματος (φυσική αδυναμία κατοίκησης), η αδυναμία κοινωνικής ζωής (κοινωνική αδυναμία κατοίκησης), οι επισφαλείς συνθήκες στέγασης από νομική άποψη (νομική αδυναμία κατοίκησης) και οι επισφαλείς συνθήκες στέγασης για τεχνικούς λόγους (τεχνική αδυναμία κατοίκησης). Στην δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνονται οι κάθε είδους συλλογικές κατοικίες, στέγες γερόντων, ξενώνες κακοποιημένων γυναικών κλπ, ενώ στις δύο τελευταίες ανήκουν πολλά μέλη των κοινοτήτων Ρομά που κατοικούν σε χώρο που δεν τους ανήκει ή/και σε πρόχειρα παραπήγματα.

Η ‘Εκθεση της Αθήνας σε Φυσικές Επικινδυνότητες

Ιστορικά η Αττική αποτελεί μια από τις πιο εκτεθειμένες σε φυσικούς κινδύνους περιφέρειες της Χώρας, κυρίως σεισμούς, πλημμύρες, καύσωνες και δασικές πυρκαγιές. Η υψηλή έκθεση της Αττικής και του λεκανοπεδίου της Πρωτεύουσας ειδικότερα, οφείλεται στην υψηλή συγκέντρωση πληθυσμού, δραστηριοτήτων, υποδομών και αποθεμάτων υψηλής αξίας σε μια περιορισμένη έκταση, που αποτελεί ταυτόχρονα ζώνη υψηλών επικινδυνοτήτων.

Η Αττική συγκαταλέγεται στις ελληνικές περιφέρειες με τις υψηλότερες μακροσεισμικές εντάσεις για τα τελευταία 50 χρόνια (Papanastasiou et al. 2008). Η έκθεση της Αττικής στη σεισμική επικινδυνότητα επανεκτιμήθηκε μετά το σεισμό της Πάρνηθας 1999 (με μέγεθος 5,9 R και επίκεντρο 18 χλμ ΒΔ του κέντρου της Αθήνας) που προκάλεσε περισσότερες από 140 απώλειες ζωής και ζημιές 3 δις ευρώ (χάρτης 1). Υπήρξε ο φονικότερος σεισμός των τελευταίων 50 ετών στην Ελλάδα (εικόνα 1) και οδήγησε στην αλλαγή του χάρτη σεισμικής επικινδυνότητας της χώρας. Ο νέος χάρτης, που αποτελεί τη βάση του Ελληνικού Κτηριοδομικού Αντισεισμικού Κανονισμού του 2000, καταχώρησε σημαντικό μέρος της Αττικής και τους βορειότερους Δήμους της πρωτεύουσας στη Ζώνη ΙΙ μέσης σεισμικότητας. Η δημόσια πολιτική πρόληψης του σεισμικού κινδύνου βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά στην αντισεισμικότητα των κατασκευών. Έτσι, το κτηριακό απόθεμα των αυθαιρέτων της Αττικής παραμένει εκτεθειμένο. Μετά το σεισμό του 1999, η περιορισμένη δημόσια οικονομική στήριξη της αποκατάστασης και ανασυγκρότησης κάλυψε μόνο τους ιδιοκτήτες κτηρίων (όχι τους ενοικιαστές) και κυρίως την κατοικία (όχι τις παραγωγικές δραστηριότητες). Κατά συνέπεια, η μετασεισμική ανασυγκρότηση δεν οδήγησε σε ουσιαστική μείωση της έκθεσης και τρωτότητας των πληγεισών περιοχών στον σεισμικό κίνδυνο. Μάλλον το αντίθετο συνέβη.

Χάρτης 1: Το επίκεντρο του σεισμού της Πάρνηθας 1999

Εικόνα 1: Καταστροφή του σεισμού του 1999 στην περιοχή του Δήμου Αχαρνών Αττικής

Πηγή: Π. Δελλαδέτσιμας, 1999

Η Αθήνα ταλαιπωρείται, επίσης, συχνά από πλημμύρες, παρά το γεγονός ότι η ανατολική πλευρά της Χώρας χαρακτηρίζεται από χαμηλή μέση ετήσια βροχόπτωση (~ 300mm). Οι καταιγίδες στην Αθήνα είναι σχεδόν τόσο συχνές όσο και στην υπόλοιπη Ελλάδα. Η επιρρέπειά της σε πλημμύρες οφείλεται –εκτός από κλιματικούς και γεωμορφολογικούς– κυρίως σε παράγοντες σχετικούς με ανθρώπινες παρεμβάσεις (Koutsoyannis 2002). Λόγω της ραγδαίας αστικοποίησης και της αυθαίρετης ανάπτυξης, η πόλη σταδιακά απογυμνώθηκε από τη φυσική αντιπλημμυρική της προστασία καθώς το δίκτυο ρεμάτων της καλύφθηκε σε σημαντικό μήκος του (χάρτης 2) και οι φυτο-καλυμμένες επιφάνειες ελαχιστοποιήθηκαν. Παράλληλα, οι επανειλημμένες δασικές πυρκαγιές στους ορεινούς όγκους του λεκανοπεδίου αύξησαν την έκθεση των περιφερειακών ιδιαίτερα δήμων σε πλημμύρες. Το ιστορικό κέντρο της πόλης, με το μικτό αποχετευτικό δίκτυο, είναι περισσότερο θωρακισμένο από τους Δήμους που αναπτύχθηκαν αργότερα, και κυρίως αυτούς κατά μήκος της ακτής του Σαρωνικού.

Χάρτης 2: Το καλυμμένο και ακάλυπτο δίκτυο ρεμάτων στο Λεκανοπέδιο της Αθήνας (Πηγή: Ίδια επεξεργασία)

Η Αττική συγκαταλέγεται στις περισσότερο πληγείσες από τους καύσωνες περιοχές της χώρας. Παρά το μεσογειακό, ήπιο κλίμα της, σημειώνονται σημαντικές θερμοκρασιακές διαφορές μεταξύ των εποχών. Θερμοκρασίες καύσωνα (38⁰C και άνω) δεν είναι σπάνιες τους θερινούς μήνες και η θερμοκρασία 49⁰C που καταγράφηκε στην Αθήνα το 1977 αποτελεί την υψηλότερη μέχρι σήμερα θερμοκρασία της Ευρώπης (WMO 2011). Ταυτόχρονα υφίσταται τις συνέπειες της λεγόμενης αστικής θερμικής νησίδας που συμβάλλει σε και ενισχύει θερμοκρασίες καυσώνων. Οι υψηλότερες θερμοκρασίες εδάφους στην Αττική κατά το θέρος παρουσιάζονται σε Ελευσίνα–Ασπρόπυργο, Μέγαρα, το κέντρο της Αθήνας (λόγω αστικής θερμικής νησίδας) και τα Μεσόγεια (χάρτης 3). Η δημόσια διαχείριση των καυσώνων περιορίζεται σε μέτρα ετοιμότητας / έκτακτης ανάγκης.

Κυβερνητικές προσαρμογές στην κρίση και οι κοινωνικές τους επιπτώσεις

Η κρίση δημοσίου χρέους και η μακροχρόνια ύφεση στη χώρα έχουν επιφέρει κοινωνικές, οικονομικές, δημογραφικές και περιβαλλοντικές αλλαγές που αυξάνουν την ανθρώπινη και κοινωνική τρωτότητα στους φυσικούς, τους περιβαλλοντικούς, αλλά και άλλους νέους κοινωνικούς κινδύνους ή ξεχασμένους που επανεμφανίζονται (όπως η ενεργειακή φτώχεια, ο υποσιτισμός, το πρόβλημα των άστεγων). Επιπλέον, η ανθρώπινη και κοινωνική τρωτότητα εντείνονται περισσότερο λόγω αύξησης της θεσμικής, της καταρρέουσας δηλαδή ικανότητας των θεσμών του κράτους πρόνοιας να ανταποκριθούν στις κρίσεις και τις πιεστικές ανάγκες που ανακύπτουν (Sapountzaki and Chalkias 2014).

Πώς δρομολογήθηκαν αυτές οι εξελίξεις; Από την αρχή της δημοσιονομικής κρίσης το 2010 η προσαρμοστικότητα (resilience) των ελληνικών κυβερνήσεων στη δημοσιονομική κρίση έλαβε τη μορφή της αποφυγής αθέτησης κρατικών οικονομικών υποχρεώσεων στο πλαίσιο μιας αμιγούς δημοσιονομικής και μακροοικονομικής θεώρησης. Ωστόσο, η εν λόγω προσαρμογή επιτεύχθηκε με περικοπές στους μισθούς και τις συντάξεις, αύξηση άμεσων και έμμεσων φόρων, απολύσεις, συρρίκνωση των δημοσίων παροχών του κράτους πρόνοιας και άλλες πολιτικές δημοσιονομικής εξυγίανσης. Πρόκειται για πολιτικές και μέτρα λιτότητας που –όπως προαναφέρθηκε– ενεργοποίησαν νέους χρόνιους κοινωνικούς κινδύνους (ή επανέφεραν παλαιότερους) με μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας να εκτίθεται άμεσα σε αυτούς, ιδιαίτερα τα διευρυμένα, σε σχέση με την προ-κρίσης περίοδο, ευάλωτα κοινωνικά στρώματα. Πλήθος νοικοκυριών στην Αθήνα αιφνιδιάστηκαν από την απότομη και απρόβλεπτη έκθεσή τους σε κινδύνους ανεργίας, φτώχειας, ενεργειακής φτώχειας, υποσιτισμού, ψυχολογικής κατάθλιψης, νοσηρότητας, πρόωρου θανάτου, έξωσης, αναγκαστικής μετανάστευσης. Με άλλα λόγια, πρόκειται για «μετάλλαξη» της κρατικής και μακρο-οικονομικής τρωτότητας σε ανθρώπινη και κοινωνική, καθώς και τη μετακύλιση της στα άμεσα εξαρτώμενα από το κράτος πρόνοιας κοινωνικά στρώματα.

Από τους χρόνιους κινδύνους που επανεμφανίστηκαν με την κρίση, οι πιο σοβαροί σχετίζονται με την υγεία. Η βιβλιογραφία προσφέρει ήδη ισχυρές ενδείξεις για τη σχέση μεταξύ επιπέδου εισοδήματος και δεικτών υγείας, όπως η νοσηρότητα, η θνησιμότητα, το προσδόκιμο ζωής και η πρόσβαση σε υπηρεσίες περίθαλψης (εικόνα 1). Η ανεργία, η μερική απασχόληση, η ανασφάλεια στην εργασία και η απώλεια στέγης οδηγούν ολοένα ευρύτερα στρώματα στον κοινωνικό αποκλεισμό και προκαλούν ψυχικές διαταραχές. Οι άνεργοι και τα μέλη των νοικοκυριών τους είναι εκτεθειμένοι σε μεγαλύτερο κίνδυνο πρόωρου θανάτου, χρόνιων ασθενειών και αναπηρίας. Μακροπρόθεσμα η ανεργία αυξάνει τον κίνδυνο αυτοκτονιών και συνδέεται, επίσης, με την αύξηση της κατανάλωσης αλκοόλ με προφανείς μακροπρόθεσμες συνέπειες για την υγεία (Μαλιαρού και Σαράφης 2012). Δημοσιεύσεις στο ιατρικό περιοδικό The Lancet (Economou et al. 2011) επιβεβαιώνουν την αύξηση αυτοκτονιών στην Αθήνα καθώς και των περιστατικών λοιμωδών ασθενειών (εικόνα 2).

Εικόνα 1: Απώλεια πρόσβασης συνταξιούχων σε υπηρεσίες και αγαθά περίθαλψης

Εικόνα 2: Η λιτότητα σκοτώνει

Η αυξημένη θεσμική τρωτότητα του συστήματος περίθαλψης (και πάλι λόγω της κρίσης) ενισχύει περαιτέρω τους κινδύνους υγείας. Σε συνθήκες οικονομικής ύφεσης, τα δημόσια κέντρα περίθαλψης πάσχουν από προβλήματα υποχρηματοδότησης λόγω περικοπής των σχετικών δημοσίων δαπανών. Το δημόσιο έλλειμμα και η ανεργία συμπιέζουν τα κονδύλια ασφαλιστικής κάλυψης και προκαλούν προβλήματα ρευστότητας και στα ιδιωτικά νοσοκομεία και κέντρα υγείας. Την ώρα που η ζήτηση για ιατρικές υπηρεσίες και μάλιστα δημόσιες αυξάνεται (λόγω απώλειας εισοδήματος και αύξησης περιστατικών ασθένειας) το ίδιο το σύστημα περίθαλψης νοσεί από μια προϊούσα συνθήκη τρωτότητας (Μαλιαρού και Σαράφης 2012).

Προσαρμογές νοικοκυριών και κοινωνικών ομάδων: Ποιοι επιβαρύνονται με τρωτότητα ή εκτίθενται σε νέες απειλές;

Από την πλευρά τους, οι τρωτές ομάδες, οι τοπικοί θεσμοί και οι κοινωνικές οργανώσεις αντιδρούν συχνά με καινοτόμες προσαρμογές για να διαχειριστούν τους κινδύνους της καθημερινότητας και την ενισχυμένη τρωτότητα τους (Sapountzaki 2012). Παραδείγματα ατομικής ή κοινωνικής προσαρμοστικότητας που είναι επωφελής και για το ευρύτερο δημόσιο συμφέρον σήμερα και στο μέλλον είναι η στροφή των κατοίκων της Αθήνας στις δημόσιες μεταφορές για την αποφυγή του κόστους κατανάλωσης καυσίμων σε μετακινήσεις με ΙΧ, ο περιορισμός των οικιακών απορριμμάτων, η εξοικονόμηση ενέργειας στην κατοικία για την αποφυγή ακριβών λογαριασμών ηλεκτρικού ρεύματος (γράφημα 1), η δημιουργία κοινωνικών δομών καταπολέμησης της φτώχειας και της ακρίβειας (για παράδειγμα, κινήματα για την αποφυγή των μεσαζόντων, κοινωνικά παντοπωλεία, ιατρεία και φαρμακεία, δημοτικοί λαχανόκηποι (εικόνα 3), κέντρα σίτισης απόρων (εικόνα 4) κλπ). Αυτές οι δομές πετυχαίνουν μετακύλιση της τρωτότητας από τους περισσότερο στους λιγότερο τρωτούς. Για παράδειγμα, τα κοινωνικά παντοπωλεία την ώρα που προσφέρουν δωρεάν αγαθά πρώτης ανάγκης σε εκείνους που τα χρειάζονται, προσελκύουν ταυτόχρονα μέρος της πελατείας των υπεραγορών πουλώντας στο γενικό κοινό σε τιμές ίσες ή και χαμηλότερες.

Γράφημα 1: Κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας στο Νομό Αττικής (1993 – 2011)