Η Ελληνική οικονομία χαρακτηρίζεται από μακροχρόνια διαρθρωτικά προβλήματα, με κύρια χαρακτηριστικά την σταδιακή απώλεια παραγωγικότητας και ανταγωνιστικότητας στον πρωτογενή και τον δευτερογενή τομέα, την απουσία ενός σαφούς παραγωγικού μοντέλου και την έλλειψη εξαγωγικού προσανατολισμού, στην θέση των οποίων σταδιακά αναπτύχθηκε ένα κυρίως μεταπρατικό σύστημα οικονομικής δραστηριότητας και μια επίπλαστη αίσθηση οικονομικής ευημερίας, βασισμένης στις ευνοϊκές χρηματοοικονομικές συνθήκες κυρίως των πρώτων χρόνων της δεκαετίας του 2000.

Οι συνθήκες που διαμορφώνονται τόσο στη χώρα μας, αλλά και σε πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες από τα αίτια της πρόσφατης οικονομικής κρίσης κάνουν ολοένα πιο επιτακτική την ανάγκη για την βελτίωση τόσο του πλαισίου, όσο και του περιβάλλοντος, που αφορά στην ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων και την αντιμετώπιση των κοινωνικών προκλήσεων, όπως είναι η υγεία, το περιβάλλον, η καταπολέμηση της ανεργίας, κυρίως της νεανικής και της αυξανόμενης «φυγής» των πιο δυναμικών ομάδων πληθυσμού προς το εξωτερικό (Γενική Γραμματεία Έρευνας και Τεχνολογίας, 2015)

Από το 2010, η Ελληνική οικονομία βρίσκεται, εν μέσω βαθειάς ύφεσης, σε μία διαδικασία μετασχηματισμού και διόρθωσης των ποικίλων εσωτερικών και εξωτερικών ανισορροπιών που απορρέουν από την συσσώρευση των προαναφερθέντων χρόνιων διαρθρωτικών προβλημάτων και τις πολλαπλές αστοχίες εφαρμογής των προγραμμάτων δημοσιονομικής προσαρμογής. Η διεθνής χρηματοπιστωτική κρίση ανέδειξε τα χρόνια προβλήματα της Ελληνικής οικονομίας και οι δημοσιονομικοί δείκτες επιδεινώθηκαν. Η αρνητική εξέλιξη των βασικών μακροοικονομικών μεγεθών στο σύνολο της χώρας αντανακλάται και στην εξέλιξη των Περιφερειακών οικονομιών.

Η χώρα υστερεί γενικά στην ανάπτυξη καινοτομίας, καταλαμβάνοντας τη 19η θέση μεταξύ των 27 κρατών μελών στη σχετική κατάταξη, αποκλίνοντας σημαντικά από το μέσο όρο της Ε.Ε. (Innovation Union Scoreboard, 2013). Ωστόσο, το ελληνικό σύστημα Έρευνας και Καινοτομίας (Ε&Κ) έχει να επιδείξει ισχυρά σημεία, όπως: καλές επιδόσεις στα συγχρηματοδοτούμενα από την ΕΕ Προγράμματα-Πλαίσια, σημαντική ελληνική εκπροσώπηση σε διεθνή ερευνητικά δίκτυα και έργα του Ευρωπαϊκού Οδικού Χάρτη Ερευνητικών Υποδομών, ύπαρξη ισχυρής ελληνικής ερευνητικής κοινότητας στο εξωτερικό, έμψυχο δυναμικό υψηλής ποιότητας και νησίδες αριστείας σε δημόσιους ερευνητικούς φορείς και στον ιδιωτικό τομέα, όπως και ελληνική παρουσία στο χώρο των επιστημονικών δημοσιεύσεων (άνω του μ.ο. της ΕΕ). Τα πλεονεκτήματα αυτά, ωστόσο, δεν έχουν αξιοποιηθεί σε τέτοιο βαθμό, ώστε να ξεπεραστούν διαρθρωτικές αδυναμίες της οικονομίας και να ενσωματωθεί η ερευνητική δραστηριότητα στις παραγωγικές διαδικασίες βελτιώνοντας τη συνολική εικόνα, σε σύγκριση με τις επιδόσεις των άλλων χωρών της ΕΕ (Υπουργείο Ανάπτυξης και Ανταγωνιστικότητας, 2014)

Η έρευνα και καινοτομία ως προτεραιότητα την περίοδο 2014-2020

Στα νέα δεδομένα που προκύπτουν, η αναδιάρθρωση και η ενίσχυση της Έρευνας και της Καινοτομίας, αναμένεται να αποτελέσει όχημα για την αντιμετώπιση παγκόσμιων και εθνικών προκλήσεων και μοχλό για την αύξηση της παραγωγικότητας και της οικονομικής ανάπτυξης, βελτιώνοντας τους παραδοσιακούς τρόπους άσκησης της επιχειρηματικής και οικονομικής δραστηριότητας (Γενική Γραμματεία Έρευνας και Τεχνολογίας, 2015).

Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι σταθερά προσανατολισμένη στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη που βασίζεται στη γνώση, στο ανθρώπινο δυναμικό, στην έρευνα και στην καινοτομία. Σύμφωνα με την Στρατηγική «Ευρώπη 2020» (European Commission, 2010), η οποία υιοθετήθηκε το 2010 από τα 27 κράτη- μέλη της Ε.Ε., το όραμα για μια κοινωνική οικονομία της αγοράς στην Ευρώπη κατά την επόμενη δεκαετία βασίζεται σε τρεις αλληλένδετους στόχους:

• Έξυπνη ανάπτυξη, με τη θεμελίωση της οικονομίας στη γνώση και την καινοτομία,
• Βιώσιμη ανάπτυξη, με την προώθηση μιας ανταγωνιστικής οικονομίας που θα αξιοποιεί αποτελεσματικά τους πόρους που διαθέτει και θα περιορίζει τις επιπτώσεις στο περιβάλλον (εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, κλπ.),
• Ανάπτυξη χωρίς αποκλεισμούς, η οποία θα προάγει μια οικονομία υψηλής απασχόλησης και θα οδηγεί σε κοινωνική και γεωγραφική συνοχή.

Στο πλαίσιο της στρατηγικής “Ευρώπη 2020”, υιοθετήθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή η εμβληματική πρωτοβουλία για τη δημιουργία μιας ‘Ένωσης Καινοτομίας’ (European Commission, 2011), με σκοπό την ενίσχυση της ικανότητας της Ευρώπης να επιτύχει έξυπνη, βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη με ταυτόχρονη γεφύρωση του χάσματος μεταξύ επιστήμης και αγοράς, ούτως ώστε τα αποτελέσματα της έρευνας να μετατρέπονται σε νέα προϊόντα και υπηρεσίες. Στο πλαίσιο αυτής της πρωτοβουλίας, αναδεικνύεται η έννοια της Έξυπνης Εξειδίκευσης στην έρευνα και στην καινοτομία RIS3 (European Commission, 2015), έτσι ώστε η χώρα, αλλά και κάθε Περιφέρεια, να εστιάσει στην ενίσχυση συγκεκριμένων κατηγοριών επενδύσεων που θα προσδώσουν ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στην οικονομία.

Πρόκειται για μία προσέγγιση τοπο-κεντρική (place-based) που λαμβάνει υπόψη τις ιδιαιτερότητες των διαφόρων γεωγραφικών περιοχών σε ό,τι αφορά στα χαρακτηριστικά τους, τις δυνατότητές τους και τη διαδρομή που πρέπει να ακολουθήσουν προς την οικονομική ανάπτυξη. Η Στρατηγική για την Έρευνα και Καινοτομία στο πλαίσιο της Έξυπνης Εξειδίκευσης συνδέει την έρευνα και καινοτομία με την οικονομική ανάπτυξη, με νέους τρόπους όπως είναι η «επιχειρηματική ανακάλυψη [2]» και η ιεράρχιση, έπειτα από στενή συνεργασία με τους τοπικούς φορείς. Στοχεύει στην αναδιοργάνωση παραδοσιακών τομέων μέσω της στροφής σε υψηλής προστιθέμενης αξίας δραστηριότητες, νέες αγορές ή αλυσίδες αξίας [3]. Επιπρόσθετα, αποσκοπεί στον εκσυγχρονισμό των υφισταμένων επιχειρήσεων μέσω της υιοθέτησης και της διάχυσης των νέων τεχνολογιών, στη διαφοροποίηση με όχημα την τεχνολογία και την ανάπτυξη νέων οικονομικών δραστηριοτήτων μέσω καινοτομιών, καθώς και στη διερεύνηση νέων μορφών καινοτομίας, όπως η ανοιχτή και φιλική προς τον χρήστη καινοτομία, η κοινωνική καινοτομία και η καινοτομία υπηρεσιών.

Στο πλαίσιο της Πολιτικής Συνοχής της Ε.Ε. (European Commission, 2011), η «Στρατηγική Έξυπνης Εξειδίκευσης» εισάγεται ως βασική προϋπόθεση, δηλαδή «εκ των προτέρων αιρεσιμότητα» (European Commission, 2014). Η «εκπλήρωσή» της θα επιτρέψει στα κράτη μέλη να λάβουν οικονομική στήριξη για επενδύσεις στην έρευνα και καινοτομία μέσω των Ευρωπαϊκών Διαρθρωτικών και Επενδυτικών Ταμείων (ΕΔΕΤ) βάσει του Κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1303/2013 και ειδικότερα από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) βάσει Κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1301/2013. Οι χώρες και οι Περιφέρειες καλούνται να διαμορφώσουν εθνικές και περιφερειακές στρατηγικές έρευνας και καινοτομίας, θέτοντας παράλληλα προτεραιότητες, με στόχο τη δημιουργία ανταγωνιστικού πλεονεκτήματος. Σημαντικό στοιχείο για την επιλογή των δραστηριοτήτων, αναδεικνύεται η ύπαρξη ή δημιουργία κρίσιμης μάζας (ή δυναμικής) στις επιχειρήσεις και στους φορείς παραγωγής νέας γνώσης.

Συνοπτικό οικονομικό προφίλ της Περιφέρειας Αττικής

Η περιοχή της Αττικής είναι η μεγαλύτερη Περιφέρεια της Ελλάδας, συγκεντρώνει πάνω από το ένα τρίτο του πληθυσμού και αντιπροσωπεύει πάνω από το 40% του ΑΕΠ της χώρας. Η Αττική είναι, επίσης, ο σημαντικότερος κόμβος Έρευνας, Τεχνολογικής Ανάπτυξης και Καινοτομίας (ΕΤΑΚ) στην Ελλάδα, αντιπροσωπεύοντας πάνω από το 60% της GERD (εγχώριες ακαθάριστες δαπάνες έρευνας και τεχνολογίας).

Η Περιφέρεια Αττικής, όπως και η χώρα κατά μέσο όρο, μέχρι και το 2008 παρουσίασε ικανοποιητικούς ρυθμούς ανάπτυξης του κατά κεφαλήν (κ.κ.) ΑΕΠ (Γράφημα 1), ενώ αντίθετα, από το 2008 και μετά, οπότε εμφανίστηκαν οι πρώτες επιπτώσεις της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης στη Ελλάδα, καταγράφεται μείωση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ (ΜΑΔ) της Περιφέρειας Αττικής περίπου με μέσο ετήσιο ρυθμό μεταβολής -3,9%, η οποία όμως είναι μικρότερη του αντίστοιχου ρυθμού της χώρας (-4,7%), γεγονός που συνδέεται άμεσα και με τον μητροπολιτικό χαρακτήρα της Περιφέρειας. Την ίδια περίοδο, σε κοινοτικό επίπεδο σημειωνόταν αύξηση του κ.κ..ΑΕΠ (ΜΑΔ) με μέσο ετήσιο ρυθμό 0,3%.

Η περιοχή είναι σίγουρα ένα κομβικό σημείο για τις υπηρεσίες. Εκτός από το εμπόριο άλλοι σημαντικοί τομείς είναι οι χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, οι μεταφορές, οι τεχνολογίες πληροφορικής και , η υγεία και κοινωνικές υπηρεσίες και η αναψυχή. Ο μεταποιητικός τομέας κυριαρχείται από τομείς χαμηλής-μεσαίας τεχνολογίας, όπως η βιομηχανία τροφίμων, τα μεταλλικά προϊόντα, χημικά – φαρμακευτικά προϊόντα, τα κλωστοϋφαντουργικά προϊόντα και τα ναυπηγεία, όπου η αύξηση της παραγωγικότητας βασίζεται κυρίως στην απόκτηση νέας τεχνολογίας και την υποκατάσταση της εργασίας από αυτήν. Την ίδια στιγμή δυναμικές και αναπτυσσόμενες βιομηχανίες, όπως των ΤΠΕ, της μικροηλεκτρονικής και των σχετικών εφαρμογών δείχνουν ενσωματωμένες στις διεθνείς αλυσίδες αξίας.

Η απότομη πτώση των ιδιωτικών επενδύσεων μετά το 2008, λόγω της κρίσης, έχει μειώσει τα ήδη χαμηλά επίπεδα των ιδιωτικών επενδύσεων έρευνας και καινοτομίας εντός της Περιφέρειας. Η μειωμένη ρευστότητα του ιδιωτικού τομέα, σε συνδυασμό με την περιορισμένη χρηματοδότηση που παρέχεται από τον τραπεζικό τομέα για τις ιδιωτικές επενδύσεις, ιδίως για τις νέες επιχειρήσεις, περιόρισε σημαντικά την μόχλευση πόρων για την υποστήριξη των καινοτόμων επιχειρήσεων.

Γράφημα 1: Διαχρονική εξέλιξη του κατά κεφαλήν ΑΕΠ (ΜΑΔ)

Πηγή: Eurostat

Σε επίπεδο περιφερειακής διακυβέρνησης, η καινοτομία και οι δραστηριότητες ΕΤΑΚ δεν αποτελούσαν (τουλάχιστον μέχρι την προγραμματική περίοδο 2007-2013) ξεχωριστό τομέα προτεραιότητας, εντάσσονταν στη γενικότερη στρατηγική που εφαρμοζόταν από τη Γενική Γραμματεία Έρευνας και Τεχνολογίας. Στην προγραμματική περίοδο 2014-2020, βάσει και της νέας αρχιτεκτονικής του εθνικού Συμφώνου Εταιρικής Σχέσης 2014-2020, δίνεται έμφαση στην αποτύπωση των ιδιαίτερων περιφερειακών αναγκών και πλεονεκτημάτων στο ερευνητικό σύστημα της Αττικής, στη δημιουργία περιφερειακού μηχανισμού και στην στοχευμένη χρηματοδότηση δράσεων και έργων, κυρίως μέσα από την υλοποίηση της Στρατηγικής της Έξυπνης Εξειδίκευσης.

Το κατά πόσο μια κοινωνία αντιμετωπίζει την κοινωνική ανισότητα ως πρόβλημα κοινωνικής δικαιοσύνης σχετίζεται με την ταξική ηγεμονία. Όταν οι κυριαρχούμενοι αποδέχονται την κοινωνικά υποτελή θέση τους, την αποδέχονται συνήθως και ως φυσική τάξη πραγμάτων, αν όχι και ως δίκαιη διευθέτηση του τι μπορεί να διεκδικήσει κανείς από τη ζωή του.

Για τις φιλελεύθερες και νεοφιλελεύθερες αντιλήψεις, που κυριαρχούν τις τελευταίες δεκαετίες, η ανισότητα δεν αποτελεί πρόβλημα. Θεωρώντας τα άτομα εγγενώς άνισα μεταξύ τους, οι άνισες συνθήκες κάτω από τις οποίες καταλήγουν να ζουν προβάλλουν ως φυσικό επακόλουθο. Η αποδοχή της ανισότητας ως φυσικής κατάστασης, συνδυάζεται και με την άποψη ότι η κοινωνική πρόοδος είναι αποτέλεσμα της ατομικής προόδου, η οποία προκύπτει μέσα από τον ανταγωνισμό. Έτσι, ευδοκιμεί και η αντίληψη ότι το κοινό καλό εξυπηρετείται από τη στήριξη της κοινωνίας στους πιο δυνατούς παίκτες (μαθητές, επιχειρηματίες, αθλητές …) η ατομική πρόοδος των οποίων υποτίθεται ότι θα διαχυθεί σταδιακά σε όλο το κοινωνικό σώμα. Οι πιο προοδευτικές εκδοχές του φιλελευθερισμού δέχονται ότι η ανισότητα αποτελεί πρόβλημα κοινωνικής δικαιοσύνης και προσπαθούν να το αντιμετωπίσουν μέσω της παροχής «ίσων ευκαιριών». Οι ίσες ευκαιρίες, ωστόσο, οδηγούν συστηματικά σε άνισα αποτελέσματα, όταν τα άτομα στα οποία προσφέρονται είναι εγγενώς άνισα. Όμως, η κυριαρχία των νεοφιλελεύθερων αντιλήψεων έχει πλέον περιορίσει όχι μόνο τις πολιτικές ευαισθησίες, αλλά και την απλή αναφορά στα ζητήματα κοινωνικής δικαιοσύνης, ακόμη και με τη σχετικώς ανώδυνη μορφή των ίσων ευκαιριών.

Οι οικονομικές και κοινωνικές πολιτικές που ακολουθήθηκαν τις τελευταίες δεκαετίες οδήγησαν σε εκρηκτική διεύρυνση των ανισοτήτων, κάτι που τις επαναφέρει προοδευτικά στο προσκήνιο ως ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης. Μέσα στο πλαίσιο της νεοφιλελεύθερης ιδεολογικής κυριαρχίας, ωστόσο, οι μεγάλες και διευρυνόμενες ανισότητες γίνονται κυρίως στόχος όσων τις βλέπουν ως παράγοντα που περιορίζει τις προοπτικές ανάπτυξης (Guélaud 2015).

Στην Ελλάδα της κρίσης η εισοδηματική ανισότητα διευρύνθηκε. Μεταξύ 2009 και 2014, ο δείκτης 80/20 (δηλαδή ο λόγος του εισοδήματος εκείνων που βρίσκονται στο υψηλότερο 20% σε σχέση με εκείνους που βρίσκονται στο χαμηλότερο 20% της σχετικής κλίμακας) αυξήθηκε από 5,8 σε 6,5 φορές και ο δείκτης ανισοκατανομής Gini από 33,1 σε 34,5 (ΕΛΣΤΑΤ 2015).

Λιγότερο ορατή είναι η διεύρυνση των ανισοτήτων στο χώρο της εκπαίδευσης. Εδώ, κυριαρχούν στην κοινωνική και πολιτική ατζέντα ζητήματα που ευαισθητοποιούν κυρίως μεσοστρωματικά νοικοκυριά, τα οποία στηρίζουν στην εκπαίδευση την ελπίδα ότι τα παιδιά τους θα διατηρηθούν τουλάχιστον στη δική τους κοινωνική θέση. Έτσι, σημαντική ορατότητα έχουν αποκτήσει τα προβλήματα απορρόφησης αποφοίτων ΑΕΙ –ακόμη και «επίλεκτων» Σχολών με μεταπτυχιακές σπουδές– σε μια ασθμαίνουσα αγορά εργασίας. Στο πλαίσιο αυτό, η ανάδειξη του προβλήματος της «διαρροής εγκεφάλων» (brain drain) δεν σχετίζεται μόνο με την αναμφισβήτητη σοβαρότητα του προβλήματος για την ελληνική οικονομία, αλλά και με τα κοινωνικά στρώματα που έχουν κυρίως θιγεί από τη σχετική εξέλιξη. Όταν τη δεκαετία του 1990 χαμηλότερα στρώματα έχαναν σημαντικό μέρος της πρόσβασής τους –μέσω σπουδών– στη δημόσια κυρίως απασχόληση, το πρόβλημα είχε περιορισμένη ανάδειξη στην κοινωνική και πολιτική ημερήσια διάταξη.

Η ορατότητα της κοινωνικής ανισότητας όσον αφορά την πρόσβαση στην εκπαίδευση, όπως και η αύξησή της, εξακολουθεί και σήμερα να είναι περιορισμένη, με αποτέλεσμα να μην αναδεικνύεται ως βασικό πρόβλημα προς επίλυση. Αυτό οφείλεται, εν μέρει, και στο ότι η ανισότητα αυτή δεν γίνεται εύκολα αντιληπτή επειδή υποστασιοποιείται μονοσήμαντα και σχετικώς αργά από τις εισαγωγικές εξετάσεις και, σε μεγάλο βαθμό, εξατομικεύεται. Σε άλλες χώρες –όπως στη Γερμανία, για παράδειγμα– οι εκπαιδευτικές διαδρομές διαχωρίζονται κοινωνικά με πιο ευδιάκριτο τρόπο και από πολύ πιο νεαρή ηλικία (Maloutas & Ramos-Lobato 2015).

Στην Ελλάδα, οι εξόφθαλμα προνομιακές διαδρομές στην εκπαίδευση αφορούν το μικρό σχετικώς ποσοστό μαθητών στα «επίλεκτα» ιδιωτικά και σε ορισμένα πρότυπα δημόσια σχολεία και, στη συνέχεια, τις σπουδές σε φημισμένα πανεπιστήμια μιας μικρής ομάδας ξένων χωρών. Στο άλλο άκρο, οι πιο δυσμενείς διαδρομές που τερματίζονται γρήγορα (σχολική διαρροή) ή είναι απολύτως αναποτελεσματικές (λειτουργικός αναλφαβητισμός) έχουν, επίσης, σχετικώς μικρό ειδικό βάρος και αφορούν συχνά κοινωνικά αποκλεισμένες ομάδες, όπως οι Ρομά.

Η μεγάλη πλειονότητα των μαθητών/τριών περνά μέσα από το ενιαίο δημόσιο σχολείο και η πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση εξαρτάται κυρίως από την επίδοση σε ενιαίες και αδιάβλητες εισαγωγικές εξετάσεις. Έτσι, δημιουργείται η πεποίθηση ότι πρόκειται για μια διαδικασία που προσφέρει ίσες ευκαιρίες στη μεγάλη πλειονότητα του μαθητικού πληθυσμού, αν εξαιρέσει κανείς τις κοινωνικά άνισες δυνατότητες προετοιμασίας για τις εισαγωγικές εξετάσεις (Sianou-Kyrgiou 2008).

Εάν υπήρχαν έστω και στοιχειωδώς ίσες ευκαιρίες, η κοινωνική καταγωγή των φοιτητών/τριών σε όλες τις Σχολές και Τμήματα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης θα ήταν παραπλήσια της κατανομής των κοινωνικών ομάδων στον συνολικό πληθυσμό. Κάτι τέτοιο, όμως, δεν συμβαίνει. Αντίθετα, τα δεδομένα που αφορούν το επίπεδο εκπαίδευσης των γονέων των φοιτητών/τριών σε όλα τα Τμήματα των ΑΕΙ που δημοσιεύει η ΕΛΣΤΑΤ (2014) δείχνουν ότι η κοινωνική προέλευση παίζει πολύ σημαντικό ρόλο και ότι ο ρόλος αυτός διευρύνθηκε μέσα στην κρίση.

Το κείμενο διερευνά τις μεταλλαγές του ελληνικού συστήματος στέγασης από τη δεκαετία του ’90 μέχρι την κρίση του 2008, δίνοντας έμφαση στη διασύνδεση της κατοικίας με το χρηματοπιστωτικό σύστημα μέσω των ενυπόθηκων στεγαστικών δανείων [1]. Η βασική τεκμηρίωση στηρίζεται σε στοιχεία του Τμήματος Ανάλυσης Αγοράς Ακινήτων της Τράπεζας της Ελλάδος και σε ημιδομημένες συνεντεύξεις με τραπεζικούς υπαλλήλους και δανειολήπτες.

Στην ελληνική πόλη, η κατοικία λειτούργησε παραδοσιακά ως ανελκυστήρας κοινωνικής κινητικότητας, μετατρέποντας ευρείες λαϊκές μάζες σε μεσαία στρώματα (Burgel 2002). Η αντιπαροχή – κοινοπραξία μεταξύ οικοπεδούχου και εργολάβου που κατανέμουν το τελικό προϊόν μεταξύ τους ανάλογα με την αγοραία εκτίμηση της επένδυσης του κάθε συμβαλλόμενου – και η αυθαίρετη δόμηση αποτέλεσαν τα δύο κυρίαρχα και συμπληρωματικά συστήματα παραγωγής κατοικίας που λειτούργησαν μέσω οικογενειακών αποταμιεύσεων, παρακάμπτοντας σε μεγάλο βαθμό το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Παρά τη σταδιακή κυριαρχία μηχανισμών της αγοράς από το ’70, αυτά τα συστήματα στέγασης παρήγαγαν περιορισμένους στεγαστικούς διαχωρισμούς, δημιουργώντας ένα χωροκοινωνικό συνεχές στον αστικό χώρο χωρίς κοινωνικά ακραία φαινόμενα (Μαλούτας 2009). Μέχρι τη δεκαετία του ’90, η κατακερματισμένη ιδιοκτησία και ο διάχυτος έλεγχος στη γη και την οικοδομή εξασφάλισαν τη γεωγραφική και κοινωνική διάχυση της γαιοπροσόδου, την κατανομή, δηλαδή, του κέρδους άνισα μεν, αλλά χωρίς αποκλεισμούς, μεταξύ όλων των εμπλεκομένων στην οικοδόμηση – οικοπεδούχων, εργολάβων, αγοραστών / κατοίκων (Βαΐου, Μαντουβάλου, Μαυρίδου 2004). Έτσι, η κατοικία στο πλαίσιο της οικογενειακής οικονομίας κάλυψε πολλαπλές λειτουργίες, όπως οι στεγαστικές ανάγκες για τα μέλη της διευρυμένης οικογένειας, η εργασία για το πλήθος ανειδίκευτων εργατών, ενώ αποτέλεσε «ασφαλή» επενδυτική στρατηγική, συμπληρωματικό εισόδημα μέσω ενοικίων και πραγματική και συμβολική ένταξη/εγκατάσταση στον αστικό χώρο.

Μετά την ένταξη της χώρας στη ζώνη του ευρώ το 2001 και την πλήρη απελευθέρωση της καταναλωτικής πίστης το 2003, ο τραπεζικός δανεισμός αποτέλεσε τον κύριο τρόπο πρόσβασης των νοικοκυριών σε κατοικία, με θεαματικά υψηλή αύξηση, κυρίως την χρονική περίοδο 2002-2007 (Σαπουντζόγλου, Χατζηκωνσταντίνου, Μητράκος, Πεντότης 2010). Η ανάπτυξη του τραπεζικού δανεισμού εφοδίασε τους καταναλωτές με μια πρωτοφανή αγοραστική δύναμη, πολύ μεγαλύτερη από αυτή που είχαν παραδοσιακά μέσω των οικογενειακών αποταμιεύσεων, την οποία επένδυσαν στην κατοικία. Τελικά, αυτή η υψηλή προσφορά δανείων, τροφοδοτώντας την αγοραστική δύναμη, αύξησε «τεχνητά» τη ζήτηση για αγορά κατοικιών και προκάλεσε συνεχή άνοδο των τιμών, χωρίς παράλληλη αύξηση της ποιότητας της κατοικίας (Εμμανουήλ 2004).

Με τον τρόπο αυτό, από το ’90 και μέχρι την οικονομική κρίση του 2008, οι διαδικασίες σταδιακής «εμπορευματικοποίησης» και «χρηματιστικοποίησης» του τομέα της κατοικίας αποτελούν το πλαίσιο που γέννησε νέες χωροκοινωνικές αντιθέσεις, σχετικοποιώντας προηγούμενες διαπιστώσεις περί μειωμένων διαχωρισμών στην ελληνική πόλη. Πιο συγκεκριμένα, η ενεργοποίηση των τραπεζών στον τομέα της κατοικίας μείωσε τον κοινωνικά διάχυτο έλεγχο στη γη και στην οικοδομή, καθώς ο χρηματοπιστωτικός τομέας έλεγχε όλο και περισσότερο την κατανομή των πόρων για την αγορά στέγης. Επηρεάζοντας ανοδικά τις τιμές κατοικίας, έκανε την πρόσβαση στην ιδιόκτητη στέγη αδύνατη με βάση τις αποταμιεύσεις και την δανειοδότηση σχεδόν αναγκαστική λύση, αποκλείοντας έτσι ένα τμήμα δυνητικών αγοραστών τους οποίους ώθησε στην ενοικίαση (Εμμανουήλ 2004, Μαλούτας 2009). Επιπλέον, το τραπεζικό κεφάλαιο που επενδύθηκε στην εκμετάλλευση της γης μετάλλαξε τον τρόπο κατανομής της αστικής γαιοπροσόδου, εκτοπίζοντας συντελεστές της παραγωγής ή μετασχηματίζοντας τις στρατηγικές τους. Για παράδειγμα, οι μικροί εργολάβοι μέσω του διευρυμένου τραπεζικού δανεισμού είχαν πλέον τη δυνατότητα να αγοράζουν οικόπεδα για μελλοντική ανοικοδόμηση, υπερβαίνοντας συχνά την καθιερωμένη σχέση ανταλλαγής με τον οικοπεδούχο (αντιπαροχή) και ως εκ τούτου αυξάνοντας τα κέρδη τους. Γενικότερα, ο στεγαστικός δανεισμός ενίσχυσε προϋπάρχουσες τάσεις κυριαρχίας της αγοράς ως τρόπου απόκτησης κατοικίας και ως μηχανισμού χωροθέτησης των διαφόρων κοινωνικών ομάδων στον αστικό ιστό.

Οι εξελίξεις αυτές επέδρασαν, αλλά και αντικατοπτρίζονται, στα γεωγραφικά χαρακτηριστικά της αγοράς στεγαστικών δανείων. Ο τρόπος που κατανέμονται τα στεγαστικά δάνεια στο λεκανοπέδιο Αττικής δεν αποτελεί απλώς το αποτέλεσμα της συνάθροισης των επιλογών περιοχής κατοικίας, αλλά εγγράφει και τις πολιτικές διακρίσεων του χρηματοπιστωτικού συστήματος στις χορηγήσεις δανείων. Τα ευρήματα που παρουσιάζονται είναι αποτέλεσμα ποσοτικής ανάλυσης τμήματος του αρχείου της Τράπεζας της Ελλάδος, εστιάζοντας αποκλειστικά στο νομό Αττικής κατά τη διάρκεια των ετών 2006–2013, και ποιοτικών συνεντεύξεων με υπαλλήλους και στελέχη του χρηματοπιστωτικού τομέα και δανειολήπτες.

Με βάση τις συνολικά 85.000 εκτιμήσεις οικιστικών ακινήτων που πραγματοποιήθηκαν από το σύνολο των ελληνικών εμπορικών τραπεζών, στο Νομό Αττικής, κατά τα έτη 2006 – 2013 [2], δεν προκύπτει μία ομοιόμορφη, οριζόντια διάχυση ίδιου τύπου δανείων στο λεκανοπέδιο Αττικής. Αντίθετα, διακρίνονται έντονες χωρικές διαφοροποιήσεις, λόγω των χαρακτηριστικών της ζήτησης και της άνισης πρόσβασης στον στεγαστικό δανεισμό. Ας μην ξεχνάμε, όμως, ότι η επιλεκτική συγκέντρωση των δανείων σε συγκεκριμένες περιοχές της πόλης είναι ταυτόχρονα και εστίαση σε συγκεκριμένες «επιθυμητές» κοινωνικές ομάδες που δανειοδοτούνται και, παράλληλα, αποκλεισμός άλλων ομάδων ως υψηλού πιστωτικού «ρίσκου».

Συγκεκριμένα, τα στεγαστικά δάνεια συγκεντρώνονται χωρικά στις περιαστικές γειτονιές της πόλης, ενώ σχεδόν απουσιάζουν από περιοχές στο κέντρο.  Όπως φαίνεται στο χάρτη (βλέπε Χάρτες 1 και 2), παρατηρούμε σημαντικές συγκεντρώσεις δανείων δυτικά στην Πετρούπολη, βόρεια στο δήμο Αχαρνών, ανατολικά στα Μεσόγεια, νότια στη Γλυφάδα–Βούλα. Η πρόσβαση στον δανεισμό χαρακτηρίζεται από μία διττή γεωγραφία: αφενός, από τη διχοτομία ανατολικής και δυτικής πλευράς της πόλης λόγω των διαφορετικών τύπων δανείων (ακριβά δάνεια στα ανατολικά και φτηνότερα στα δυτικά) και, αφετέρου, από την έντονη διάκριση κέντρου και περιφέρειας.

Το μικρομεσαίο τοπικό εμπόριο σε πολλές περιφερειακές και κεντρικές γειτονιές των πόλεων (και ειδικά της Αθήνας) είναι ένας από τους τομείς που πλήττονται σημαντικά από την οικονομική κρίση, μετά το 2010.

Μέσα από μελέτες των εμπορικών φορέων και από ανακοινώσεις της Στατιστικής Αρχής (ΕΛΣΤΑΤ) παρατηρείται μία αυξανόμενη ύφεση της εμπορικής δραστηριότητας στην Αθήνα και στον Πειραιά, με βασικά χαρακτηριστικά τη βαθμιαία αύξηση των κλειστών καταστημάτων και τη διαρκή πτώση του κύκλου εργασιών τους. Η εικόνα αυτή μεταφέρεται και σε δημοσιεύματα στον Τύπο, πολλές φορές πλειοδοτώντας σε αριθμούς, όπου τα εμπορικά κέντρα των δύο πόλεων παρουσιάζονται ως «κατεστραμμένες ζώνες». Οι ερμηνείες αυτής της κρίσης, στην πρώτη φάση από το 2010, στηρίχθηκαν, σε μεγάλο βαθμό, σε κυρίαρχες στερεοτυπικές αντιλήψεις, που απέδιδαν την ύφεση στην αύξηση της παραβατικότητας, την ανασφάλεια, την παρουσία των μεταναστών πλανόδιων εμπόρων και τις πολιτικές διαδηλώσεις.

Η μακρά εγκατάλειψη του δημόσιου χώρου στο κέντρο της πρωτεύουσας, μετά την τελευταία εντυπωσιακή ανάπλασή του το 2004, όπως και η έκρηξη και πτώση της κτηματαγοράς με τα συνεπακόλουθά τους, οδήγησαν σε ένα τεράστιο κενό κτιριακό απόθεμα δημιουργώντας «μαύρες τρύπες» σε κεντρικά αστικά μέτωπα. Αυτό συνδυάστηκε με τη μόνιμη απαξίωση και εγκατάλειψη των διατηρητέων ιστορικών κτιρίων που ήταν ήδη εγκαταλειμμένα από προηγούμενες εποχές.

Η μελέτη και συστηματική καταγραφή του φαινομένου των κλειστών καταστημάτων σε χαρακτηριστικά τμήματα συνοικιών και κεντρικών οδών της Αθήνας και του Πειραιά επιτρέπει μια αναλυτική και σύνθετη περιγραφή των τάσεων συρρίκνωσής του, αντίστοιχη της πραγματικότητας. Επιτρέπει, επομένως, την ανάδειξη κρίσιμων διαφοροποιήσεων ανάλογα με το είδος της εμπορικής δραστηριότητας, τη γεωγραφία και την ένταση του φαινομένου. Τα δεδομένα επιτρέπουν την εστίαση (2010-2013) σε τμήματα της Κυψέλης, της πλατείας Βάθης, του Μεταξουργείου, των Εξαρχείων, του Κουκακίου, και του κέντρου του Πειραιά.

Η εικόνα εμφανίζει μια ενδιαφέρουσα διακύμανση. Γενικά παρατηρείται μεν ένα τεράστιο κτιριακό απόθεμα κενών καταστημάτων που κυμαίνεται από 25% έως 50%. Δύο είδη εμπορίου δείχνουν ανθεκτικότητα: το χονδρικό εμπόριο των μεταναστών, το οποίο παρασύρει θετικά και το γειτονικό τοπικό εμπόριο των γηγενών, όπως και το λαϊκό φθηνό εμπόριο. Αντίθετα, καταστήματα σε ακριβούς δρόμους, ειδών ένδυσης, ειδών πολυτελείας, αυτοκινήτων κλπ, τα οποία αναπτύχθηκαν την εποχή της ευημερίας περί το 2000-2004 στην πλειονότητά τους κατέρρευσαν. Διακυμάνσεις διαφόρων τύπων παρατηρούνται επίσης μεταξύ των κεντρικών δρόμων και των δευτερευόντων.

Κυψέλη

Χάρτης 1: Κυψέλη (οδοί Δροσοπούλου, Αγίας Ζώνης, Κύπρου) – Κατηγορίες εμπορικών καταστημάτων

Πηγή: Γλένη Β. et al (2013)

Τα κλειστά καταστήματα στους κεντρικούς εμπορικούς δρόμους της Κυψέλης (το 2013) ανέρχονται στο 40% του συνόλου, αγγίζοντας τα μεγαλύτερα ποσοστά «λουκέτων» που έχουν καταγραφεί για το εμπορικό κέντρο της Αθήνας. Οι διάφορες κατηγορίες καταστημάτων πλήττονται εξίσου, ενώ γεωγραφικά τα κενά είναι λιγότερα στον κεντρικό πεζόδρομο της Αγίας Ζώνης και στο βασικό εμπορικό άξονα της Δροσοπούλου από εκείνα σε δευτερεύουσας εμπορικής σημασίας οδούς.

Κρίσιμο στοιχείο για την εμπορική δραστηριότητα στην Κυψέλη αποτελεί η συμβολή των μεταναστών, η οποία κυμαίνεται από 10% στην Αγίας Ζώνης μέχρι 25% στη Δροσοπούλου. Μεταξύ των κλειστών καταστημάτων γηγενών και μεταναστών πλήττονται όλα εξίσου, σε ποσοστό που κυμαίνεται από 25% έως 35%, ανάλογα με τη θέση τους.

Πλατεία Βάθης – Άγιος Παύλος

Στην περιοχή της πλατείας Βάθης και του Άγιου Παύλου, η παρουσία κενών καταστημάτων είναι ορατή σε όλη την περιοχή (το 2013). Η εικόνα αυτή, σε συνδυασμό και με τα εγκαταλελειμμένα νεοκλασικά κτίρια, τα κενά διαμερίσματα γραφείων ή κατοικιών των ορόφων και τα κενά οικόπεδα, διαμορφώνουν τοπικά αίσθηση ερήμωσης. Η έκταση του φαινομένου αναδεικνύεται, ακόμη παραπάνω, αν συνυπολογιστεί ότι εμφανίζονται και κενά ολόκληρα κτίρια, πρώην ξενοδοχεία ή πολυώροφες πολυκατοικίες.

Παρόλα αυτά, η περιοχή αυτή διατηρεί, σε μεγάλο βαθμό, την πολυλειτουργικότητα της. Συναντάται κατοικία σε μεγάλο τμήμα της περιοχής, καθώς και έντονη εμπορική δραστηριότητα, ιδιαίτερα σε κεντρικούς άξονες και γύρω από την πλατεία του Άγιου Παύλου.

Μεταξουργείο

Χάρτης 2: Μεταξουργείο (οδοί Μεγ. Αλεξάνδρου, Αγησιλάου, Κεραμεικού) – Κατηγορίες εμπορικών καταστημάτων

Πηγή: Γλένη Β. et al (2013)

Στους κεντρικούς εμπορικούς δρόμους του Μεταξουργείου (το 2013) το ποσοστό των κλειστών καταστημάτων είναι χαμηλότερο από τον μέσο όρο που καταγράφεται στο κέντρο της Αθήνας και υπολογίζεται σε 23%. Το μικρότερο ποσοστό κλειστών καταστημάτων εντοπίζεται στην οδό Αγησιλάου, η οποία συγκεντρώνει τον κύριο όγκο του χονδρικού κυρίως εμπορίου, μίας δραστηριότητας με μεγαλύτερη ανθεκτικότητα, αν και εγκατατεστημένης στην περιοχή την τελευταία δεκαπενταετία.

Στην περίπτωση του Μεταξουργείου κυριαρχούν, αν και με γεωγραφικές διαφοροποιήσεις, τα εμπορικά μεταναστών. Η πλειονότητα των καταστημάτων εντοπίζεται στις οδούς Κολοκυνθούς και Αγησιλάου. Και στους δύο αυτούς δρόμους, οι Κινέζοι καταστηματάρχες δραστηριοποιούνται κυρίως στην χονδρική πώληση, συμπαρασύροντας μετά το 2009 άλλες 40 ίδιες επιχειρήσεις Ελλήνων καταστηματαρχών.

Εξάρχεια

Χάρτης 3: Εξάρχεια – Κλειστά καταστήματα και κτίρια

Πηγή: Καταγραφή: Ιανουάριος-Φεβρουάριος 2012, στο πλαίσιο του μαθήματος Πολεοδομία Ι: Αναλυτική προσέγγιση του Αστικού Χώρου (5ο εξάμηνο-Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχ ΕΜΠ). Διδάσκων: Νίκος Μπελαβίλας – Επικουρική διδασκαλία: Πολίνα Πρέντου, Ίρις Πολύζου.

Ο διεθνής οικονομικός ρόλος της Αθήνας αναλύεται από τρεις οπτικές γωνίες: τις οικονομικές δραστηριότητες διεθνούς προσανατολισμού, τις υπερτοπικές υποδομές που στηρίζουν τις προηγούμενες και την προσέλκυση διεθνών κεφαλαίων. Μια διάκριση πριν και μετά (κατά) την κρίση είναι αναγκαία, για προφανείς λόγους.

Σε διάφορες διεθνείς ιεραρχήσεις των μητροπόλεων κατά τα 10-15 χρόνια που προηγήθηκαν της κρίσης, η Αθήνα κατά κανόνα απουσίαζε, με εξαίρεση αυτές που λάμβαναν υπόψη και όχι άμεσα οικονομικούς παράγοντες, συνήθως το μέγεθος ή τον διοικητικό ρόλο. Ο χάρτης που ακολουθεί (ESPON 2013, 32) και παρουσιάζει μια αξιολόγηση των πόλεων που είχαν κάποιο είδος παγκόσμιου ρόλου το 2008, τοποθετεί την Αθήνα στην τρίτη κατηγορία, απλώς επιβεβαιώνοντας πλήθος ανάλογων κατατάξεων που, παρά τις διαφορετικές θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις, συστηματικά απονέμουν στην Αθήνα περιορισμένη διεθνή εμβέλεια.

Χάρτης 1: Παγκόσμιο δίκτυο πόλεων 2008

Πηγή: Σύνδεμος

Στο οικονομικό επίπεδο, ο διεθνής ρόλος της Αθήνας ήταν σταθερά ασθενής όσον αφορά τον ανώτερο τριτογενή τομέα και ιδίως τις δραστηριότητες υπηρεσιών προς τις επιχειρήσεις με υπερεθνική εμβέλεια (συμπεριλαμβανομένων των μηχανισμών λήψης αποφάσεων), τις βιομηχανίες αιχμής, και τις ξένες άμεσες επενδύσεις (FDI), αδυναμίες που οδηγούσαν σε χαμηλή διεθνή ανταγωνιστικότητα και έλλειψη άμεσων ή έμμεσων ξένων επενδύσεων. Πολύ σημαντικές απουσίες ήταν, επίσης, αυτές των ισχυρών χρηματοπιστωτικών οργανισμών και (ως προς μια άλλη πτυχή του μητροπολιτικού ρόλου) εκείνες των ερευνητικών δραστηριοτήτων. Με δεδομένο το εξαιρετικά υψηλό σχετικό βάρος της Αθήνας στην ελληνική οικονομία (σχεδόν το 50% του ΑΕΠ) και την έλλειψη άλλων πόλεων με ρόλο διεθνούς μητρόπολης –θεωρητικά, η Θεσσαλονίκη θα μπορούσε να παίξει τέτοιο ρόλο, οριακά με όρους μεγέθους, αλλά χαρακτηριζόταν από ανάλογες ουσιαστικές αδυναμίες με αυτές της πρωτεύουσας– η αδυναμία της Αθήνας συνδεόταν αμφίδρομα με την αδυναμία της Ελλάδας συνολικά στον παγκόσμιο και ευρωπαϊκό καταμερισμό εργασίας. Ας θυμίσουμε ότι η περίοδος στην οποία αναφερόμαστε χαρακτηρίστηκε από την αυξανόμενη έμφαση (τόσο στη βιβλιογραφία όσο και στις αποτιμήσεις των διεθνών οργανισμών) στη σημασία των διεθνών μητροπόλεων ως ενεργητικών παραγόντων του διεθνούς ρόλου των χωρών και περιφερειών, και η αδυναμία της Αθήνας πρέπει να θεωρηθεί και μέσα από το πρίσμα αυτής της προβληματικής.

Τα προηγούμενα δεν σημαίνουν, βέβαια, ότι δεν υπήρχαν επιμέρους στοιχεία με διεθνή εμβέλεια. Όσον αφορά τις οικονομικές δραστηριότητες καθεαυτές, διεθνή διάσταση είχαν ο τουρισμός και το εξωτερικό εμπόριο (κυρίως εισαγωγικό). Όσον αφορά τις υποδομές (που αποτελούν και προϋπόθεση για τις δραστηριότητες αυτές) το λιμάνι του Πειραιά και το αεροδρόμιο «Ελ. Βενιζέλος» είχαν από τεχνική και γεωγραφική άποψη δυνατότητες διεθνούς ρόλου. Ο βαθμός αξιοποίησης αυτών των δυνατοτήτων ήταν υπαρκτός, αλλά περιορισμένος. Το Χρηματιστήριο της Αθήνας είχε προσελκύσει σε ορισμένες περιόδους ξένα κεφάλαια (αν και εμφανώς κερδοσκοπικά και χωρίς να αποκτήσει ποτέ έναν μόνιμα ισχυρό διεθνή ρόλο). Τα επιμέρους αυτά στοιχεία, που ασφαλώς αντανακλούν ορισμένα αντικειμενικά συγκριτικά πλεονεκτήματα της περιοχής, δεν υπήρχαν ωστόσο σε συγκέντρωση και κλίμακα τέτοια που να ολοκληρώνουν έναν συνολικά ισχυρό διεθνή ρόλο.

Η υποτονικότητα του διεθνούς οικονομικού ρόλου της Αθήνας ήταν απόρροια μιας σειράς αδυναμιών και ελλείψεων, που μπορούν να διακριθούν σε δύο κατηγορίες. Αφενός, πρόκειται για την ενδογενή δυναμική της εθνικής οικονομίας, που προσδιορίζει την «εκ των έσω» ανάδυση δραστηριοτήτων αιχμής και διεθνούς εμβέλειας. Παράμετροι όπως οι μακροοικονομικές ισορροπίες, οι οικονομίες κλίμακας και ο ρυθμός μεγέθυνσης παίζουν καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία ενδογενών δραστηριοτήτων αυτού του τύπου, και στην περίπτωση της Αθήνας/Ελλάδας παρέμεναν σε χαμηλό επίπεδο. Αφετέρου, πρόκειται για τους παράγοντες που επηρεάζουν τις χωροθετικές επιλογές των κεφαλαίων που κινούνται στο διεθνή χώρο αναζητώντας κατάλληλες θέσεις εγκατάστασης, όπως η εγγύτητα προς τις διεθνείς αγορές, το είδος και η σταθερότητα της φορολογικής πολιτικής, η δεκτικότητα της τοπικής κοινωνίας, το περιβάλλον και η ποιότητα ζωής –παράγοντες με αρνητικό πρόσημο στις περισσότερες περιπτώσεις στην Αθήνα. Συγκριτικά πλεονεκτήματα υπήρχαν (πχ. πολιτιστική κληρονομιά, κλίμα) αλλά δεν μπορούσαν να αντισταθμίσουν τα αρνητικά στοιχεία (πολεοδομικά και περιβαλλοντικά προβλήματα). Ορισμένα αμφίσημα χαρακτηριστικά, εξάλλου, δεν αξιοποιήθηκαν γιατί αυτό προϋπέθετε συστηματική στρατηγική και προσπάθεια, που έλλειψαν (παράδειγμα η γεωγραφική θέση: αρνητική λόγω της απόστασης από το ευρωπαϊκό «κέντρο», αλλά δυνητικά θετική για ένα ρόλο σε σχέση με τη νοτιο-ανατολική Μεσόγειο). Η προηγούμενη παρατήρηση παραπέμπει σε μια άλλη αδυναμία, την έλλειψη κατανόησης της σημασίας του διεθνούς ρόλου και την απουσία σχετικής στρατηγικής. Είναι χαρακτηριστικό ότι το Ρυθμιστικό Σχέδιο της Αθήνας αυτή την περίοδο (ν. 1515/1985 που ίσχυσε μέχρι το 2014) δεν αναφερόταν καν στο θέμα. Ο σχεδιασμός των Ολυμπιακών Αγώνων παρέμεινε προσανατολισμένος στην ίδια τη διοργάνωση και όχι στην αξιοποίηση των δυνητικών πολλαπλασιαστικών αναπτυξιακών συνεπειών τους, που ασφαλώς θα μπορούσαν να ενισχύσουν το διεθνή ρόλο της πόλης (Οικονόμου 2010).

Στο πρώτο μισό της προηγούμενης δεκαετίας είχε διαμορφωθεί η εντύπωση ότι υπήρχε ρεαλιστική δυνατότητα ο διεθνής ρόλος της Αθήνας να ενισχυθεί σημαντικά και να περάσει σε υψηλότερη, ποσοτικά και ποιοτικά, βαθμίδα. Η εντύπωση αυτή βασιζόταν σε ένα σύνολο παραγόντων, μεταξύ των οποίων η δημιουργία ορισμένων νέων υπερτοπικών υποδομών μεγάλης κλίμακας (το αεροδρόμιο «Ελ. Βενιζέλος» αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση), η αυξητική τάση του ΑΕΠ κατά κεφαλή και το κλίμα που δημιούργησαν οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 2004 (συμπεριλαμβανόμενων επενδύσεων που βελτίωσαν σε κάποιο βαθμό την εικόνα της πόλης, αλλά και αυτού καθεαυτού του γεγονότος μιας οργανωτικής επιτυχίας που δεν είχε αντιστοιχία ούτε με την κλίμακα ούτε με την παράδοση της χώρας). Ωστόσο, οι εξελίξεις δεν δικαίωσαν αυτές τις ελπίδες και, μέχρι λίγο πριν από την εκδήλωση της ελληνικής κρίσης, δεν είχε υπάρξει αισθητή ενίσχυση του διεθνούς ρόλου της Αθήνας: οι κρίσιμες τριτογενείς δραστηριότητες αιχμής παρέμειναν γενικά στάσιμες (η διείσδυση των ελληνικών τραπεζών στα Βαλκάνια δεν αποδείχθηκε βιώσιμη, η έρευνα παρέμεινε καθηλωμένη …), ο απολογισμός των Ολυμπιακών Αγώνων ήταν σαφώς λιγότερο θετικός από όσο θα μπορούσε να είναι (για λόγους που συνδέονται τόσο με το εξαιρετικά υψηλό κόστος τους, όσο και με την έλλειψη έγκαιρης μεταολυμπιακής στρατηγικής), ενώ δεν υπήρξαν νέες επενδύσεις σε υπερτοπικές υποδομές. Επιπλέον, είχαν μεσολαβήσει και αρνητικές εξελίξεις όσον αφορά, για παράδειγμα, τις εξαγωγές σε ορισμένες χώρες και, βέβαια, την αύξηση του δημόσιου χρέους. Ενδεικτικό των πιο πάνω προβλημάτων (και της διάψευσης των όποιων ελπίδων) είναι η αδυναμία, τελικά, αύξησης της διεθνούς ανταγωνιστικότητας της Ελλάδας –κάτι που αντανακλά άμεσα και στην Αθήνα, λαμβανομένου υπόψη του ρόλου της στη χώρα: Από το 1987-1988 καταγράφεται συνεχής μείωση της διεθνούς ανταγωνιστικότητας, με προσωρινή μόνο εξαίρεση την περίοδο 1998-2000, η οποία επιταχύνθηκε μετά την ένταξη στο ευρώ (Τράπεζα της Ελλάδος 2010, 137-138).

Οι δυσκολίες αυξήθηκαν από τις εξελίξεις του διεθνούς περιβάλλοντος, που είχε ήδη αρχίσει να μεταβάλλεται γρήγορα και με τρόπο αρνητικό για τις προοπτικές του διεθνούς ρόλου της Αθήνας. Θα αναφέρουμε τη διεθνή χρηματοπιστωτική κρίση που είχε ήδη εκδηλωθεί, αλλά και τη σταθερή επιδείνωση της θέσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης συνολικά στο παγκόσμιο οικονομικό σύστημα, ως συνέπεια της δυναμικής άλλων τμημάτων του πλανήτη, στην Ασία κυρίως αλλά και στη Νότια Αμερική, που αλλάζει πλέον σε δομικό επίπεδο τους παγκόσμιους συσχετισμούς.

Η ελληνική κρίση μετά το 2008-09 έπληξε, έτσι, μια Αθήνα που είχε ήδη διαχρονικά αδύναμο διεθνή ρόλο, δεν είχε αξιοποιήσει τις όποιες δυνατότητες είχαν διαφανεί κατά τα προηγούμενα χρόνια για μια θετική διεθνή πορεία, και χαρακτηριζόταν και από πολλαπλές εσωτερικές αδυναμίες. Η κρίση είχε, για τους λόγους αυτούς, ιδιαίτερα έντονες επιπτώσεις. Όσον αφορά τα μακροοικονομικά μεγέθη, η Αττική υπέστη μεγαλύτερη μείωση του ΑΕΠ κατά κεφαλή από τις περισσότερες άλλες περιφέρειες, ενώ παράλληλα η ανεργία (που γενικά αυξήθηκε κατακόρυφα στη χώρα) παρουσίασε την υψηλότερη τιμή της στην Αττική. Οι παράμετροι αυτές, χωρίς να αφορούν αποκλειστικά τον διεθνή ρόλο, αποτελούν ένδειξη ότι ο τελευταίος –στο βαθμό και με τον τρόπο που χαρακτηρίζει την Αθήνα– δεν συνέβαλλε σε μεγαλύτερη αντοχή στην κρίση. Όσον αφορά καθεαυτές τις παραμέτρους του διεθνούς ρόλου, εξάλλου, υπήρξαν ιδιαίτερα αρνητικές εξελίξεις σε τουλάχιστον τρία πεδία: Πρώτον, η μείωση της εσωτερικής ζήτησης οδήγησε και σε μείωση των εισαγωγών από το εξωτερικό, που κατά βάση γίνονταν μέσω του Πειραιά. Δεύτερον, οι μεγάλες πιέσεις στο χρηματοπιστωτικό σύστημα, οι ανώτερες λειτουργίες του οποίου στην Ελλάδα είναι σχεδόν αποκλειστικά χωροθετημένες στην Αθήνα, πιέσεις που οφείλονται τόσο στη διεθνή, όσο και στην ειδικότερη ελληνική κρίση (έξοδος κεφαλαίων, απόσυρση καταθέσεων, συρρίκνωση δανείων), έπληξαν ιδιαίτερα έντονα ένα στοιχείο της οικονομικής βάσης που αποτελεί το θεμέλιο κάθε διεθνούς ρόλου. Τα δύο αυτά προβλήματα συνδέονται άμεσα με την οικονομική πλευρά της ελληνικής κρίσης, αλλά υπάρχει και μια άλλη διεθνής δραστηριότητα της Αθήνας που σχεδόν κατέρρευσε χωρίς αυτό να μπορεί να αποδοθεί σε αυτή την πλευρά: ο τουρισμός.

Το νοτιοευρωπαϊκό μοντέλο ιδιοκατοίκησης και η περίπτωση της Αθήνας

Σε μια σημαντική συγκριτική μελέτη για την κατοικία στον Ευρωπαϊκό Νότο (Ελλάδα, Ιταλία, Ισπανία, Πορτογαλία), οι συγγραφείς συνοψίζουν τα ιδιάζοντα χαρακτηριστικά αυτού που θεωρούν ως διαφορετικό «Νότιο» μοντέλο στέγασης στα ακόλουθα (Allen et al. 2004, 190):

• Υψηλά ποσοστά ιδιόκτητης κατοικίας σε συνδυασμό με πολύ περιορισμένη κοινωνική ενοικιαζόμενη στέγη
• Μεγάλο μέγεθος και σημασία του τομέα δεύτερης κατοικίας
• Η διευρυμένη οικογένεια έχει ισχυρό ρόλο στην στήριξη της πρόσβασης στην ιδιόκτητη κατοικία

Ο τομέας της «αυτό-στέγασης» με την έννοια της αυτόνομης ιδιοπαραγωγής κατοικίας από τα νοικοκυριά έχει σημαντικό ρόλο στην προσφορά στέγης. Η μητροπολιτική περιοχή της Αθήνας –που σε στατιστικούς όρους δεν διαφέρει ουσιαστικά από την Περιφέρεια (πρώην Νομό) της Αττικής– παρουσιάζει χαρακτηριστικά που συνάδουν πλήρως με αυτό το «Νότιο» μοντέλο. Αν συγκρίνουμε στον πίνακα του Προσαρτήματος αυτού του κειμένου για το 2008, τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης (χωρίς τις χώρες του πρώην «ανατολικού μπλοκ») και περιοριστούμε στις αστικές περιοχές [1], πράγματι οι χώρες του Νότου και η Ελλάδα ειδικότερα παρουσιάζουν από τα υψηλότερα ποσοστά ιδιοκατοίκησης και πολύ μικρά ποσοστά κατοικιών με «κοινωνικό ενοίκιο». Παρουσιάζουν επίσης, σε αντίθεση με τις άλλες «Δυτικές» χώρες, σημαντικά ποσοστά κατοικιών με δωρεάν χρήση –μια ένδειξη για τον ιδιαίτερο ρόλο της οικογένειας. Εξίσου σημαντική ένδειξη για τον ρόλο της οικογένειας είναι και ο πολύ περιορισμένος ρόλος του τραπεζικού δανεισμού και η άλλη όψη του, το μεγάλο ποσοστό πλήρους ιδιοκτησίας των κατοικιών (χωρίς υποθηκευμένο τμήμα), φαινόμενα που θα έπρεπε να προστεθούν στον παραπάνω κατάλογο και που είναι ιδιαίτερα ισχυρά στις περιπτώσεις της Ιταλίας και της Ελλάδας.

Το αστικό συγκρότημα της Αθήνας καταλαμβάνει ουσιαστικά το σύνολο σχεδόν της ηπειρωτικής Αττικής και τη Σαλαμίνα και με αυτά τα όρια περιλαμβάνει το 99% του μόνιμου πληθυσμού της Αττικής. Ακόμη και αν αφαιρεθούν ορισμένα απομακρυσμένα τμήματα με σχετική λειτουργική αυτονομία και ασθενή ένταξη στις τάσεις προαστιοποίησης της Πρωτεύουσας (οι Δήμοι Λαυρεωτικής, Ωρωπού και Μεγαρέων με ορισμένες όμορες κοινότητες), αυτό που θα μπορούσε να θεωρηθεί το Αστικό Συγκρότημα της Αθήνας (ΑΣΑ) στενά εννοούμενο (χάρτης1) αντιστοιχεί στο 96,2% του μόνιμου πληθυσμού της Περιφέρειας Αττικής. Στο σύνολο της Αττικής το ποσοστό ιδιοκατοίκησης σύμφωνα με τη Απογραφή του 2011 ανερχόταν σε 68,4% –ποσοστό ελαφρά ανώτερο από αυτό των αστικών περιοχών σαν σύνολο και οπωσδήποτε ένα από τα υψηλότερα στη Δυτική Ευρώπη [2].

Χάρτης 1: Ποσοστό ιδιοκατοίκησης ανά αστικό τομέα

Από τα στοιχεία των ερευνών οικογενειακών προϋπολογισμών (ΕΟΠ) της περιόδου 2004 έως 2011 εκτιμάται ότι κάτω από 20% αυτών των ιδιοκατοικούμενων κατοικιών στην Αθήνα βαρύνονταν με υποθήκη και στεγαστικό χρέος, παρά την έκρηξη του στεγαστικού δανεισμού την περίοδο 1997–2007. Αντίθετα, ένα υψηλότατο ποσοστό κατοικιών είχε αποκτηθεί με μεταβιβάσεις περιούσιας ή/και σημαντική οικονομική συμβολή από την οικογένεια. Το ποσοστό αυτό ξεπερνούσε το 50% τη δεκαετία του 1980 (Emmanuel 1994) ενώ στην έρευνα του 2013, 38% των ιδιοκάτοικων δήλωσαν ότι απέκτησαν την κατοικία τους από κληρονομιά, γονική παροχή ή αντιπαροχή επί οικογενειακού οικοπέδου και, γενικότερα, 47% δήλωσαν ότι η οικονομική συμβολή της οικογένειας στη χρηματοδότηση της κατοικίας ήταν μεγάλη ή «μεσαία». Σημαντικότατο ποσοστό επίσης των ιδιοκτητών κατοικίας (55%) διέμενε σε κτήριο με ένα έως πέντε διαμερίσματα (33,8% σε μονοκατοικία ή διπλοκατοικία), γεγονός που, στις ελληνικές συνθήκες, υποδεικνύει το σημαντικό ρόλο του τομέα της μικρής ιδιοκατασκευής εκτός εμπορικής παραγωγής στη συσσώρευση στεγαστικού πλούτου. Τέλος, για να κλείσουμε τις συγκρίσεις με τα τυπικά χαρακτηριστικά του «Νότιου» μοντέλου, άνω του 25% των νοικοκυριών της Αττικής διέθεταν το 2005 δεύτερη παραθεριστική κατοικία (στοιχεία της ΕΟΠ 2004/05).

Εξέλιξη του ποσοστού ιδιοκατοίκησης και επιπτώσεις της μετανάστευσης

Παρά την οικονομική ανάπτυξη και τη μεγάλη αύξηση του όγκου του στεγαστικού δανεισμού την περίοδο 1997–2007, το ποσοστό της ιδιοκατοίκησης στην Αθήνα δεν αυξήθηκε κατά πολύ σε σύγκριση με τα δεδομένα της δεκαετίας του 1980 (Πίνακας 1). Ένας λόγος για αυτό είναι η εισροή οικονομικών μεταναστών μετά το 1990 που διέμεναν σχεδόν στο σύνολο τους σε ενοικιαζόμενες κατοικίες και μόνο την τελευταία δεκαετία έχουν αρχίσει να εμφανίζουν ποσοστά ιδιοκατοίκησης που προσεγγίζουν το 10%. Στον Πίνακα 1 εμφανίζονται για το 2004 (για την Αττική) και το 2013 (για το ΑΣΑ) τα ποσοστά ιδιοκατοίκησης μετά την αφαίρεση των νοικοκυριών με αρχηγό υπήκοο από τις χώρες που τροφοδότησαν κυρίως την εισροή οικονομικών μεταναστών.

Πίνακας 1: Εξέλιξη του ποσοστού ιδιοκατοίκησης στην Αθήνα*

*: 1987–2011: Νομός Αττικής, 2013: Αστικό Συγκρότημα Αθήνας (ΑΣΑ)

Είναι φανερό ότι από το 1987 έως το 2013 η αύξηση του ποσοστού ιδιοκατοίκησης για τους «γηγενείς» δεν ξεπέρασε τις 5–6 ποσοστιαίες μονάδες. Δεδομένου ότι την ίδια περίοδο είχαμε σημαντική γήρανση του ελληνικού πληθυσμού –που συνεπάγεται υψηλότερα ποσοστά ιδιοκατοίκησης– η περιορισμένη μεταβολή της πρόσβασης στην ιδιόκτητη κατοικία είναι αρκετά εντυπωσιακή και υποδεικνύει ότι ο όγκος των πόρων που διοχετεύτηκαν στο στεγαστικό δανεισμό υποκατέστησε κατ’ ουσία μεγάλο μέρος του παραδοσιακού ρόλου της αποταμίευσης από τη διευρυμένη οικογένεια.

Διάγραμμα 1: Ποσοστό ιδιοκατοίκων ανά ηλικιακή ομάδα του αρχηγού του νοικοκυριού, Αστικό Συγκρότημα Αθήνας 2013

Τα τελευταία χρόνια η μητροπολιτική περιοχή της Αθήνας αντιμετωπίζεται με κυμαινόμενη ένταση ως θύμα ποικίλων απειλών για την ασφάλεια των κατοίκων της, της περιουσίας τους, των επιχειρήσεων, των δημοσίων κτηρίων και των κοινόχρηστων χώρων. Δεν πρόκειται για μία νέα αγωνία, εφόσον κύματα ηθικών πανικών απέναντι σε διάφορες στοχοποιούμενες κοινωνικές ομάδες μπορούν να αναζητηθούν σε βάθος αρκετών δεκαετιών. Ωστόσο, μία πιο συγκροτημένη εμφάνιση του δόγματος ασφάλειας στην Αθήνα, υπό την έννοια μιας μόνιμης κατάστασης πολιορκίας, έρχεται κοντά στο 2000, όταν η Ελλάδα προετοιμάζεται για τους Ολυμπιακούς Αγώνες ψηφίζοντας «τρομονόμους», εξαρθρώνοντας «τρομοκρατικές οργανώσεις», εκτοπίζοντας ανεπιθύμητους από το κέντρο της πρωτεύουσας, εγκαθιστώντας τεχνολογίες επιτήρησης, δοκιμάζοντας ζώνες περιορισμού της κυκλοφορίας.

Η κυρίαρχη αφήγηση της ασφαλούς πόλης συγκροτείται, ανεξάρτητα από τα «πραγματικά μεγέθη» της παραβατικότητας και της εγκληματικότητας, ως μία συνολική κρίση ασφάλειας στην πόλη, η οποία τείνει να αποτελέσει την αυτονόητη χωρική αντανάκλαση της «κρίσης» της ελληνικής κοινωνίας. Σε ρητορικές πολιτικών, δημοσιογράφων, διοικητικών παραγόντων και αναλυτών, το ιδεολόγημα της κρίσης επέτρεψε την αναβίβαση της αποκατάστασης της ασφάλειας σε ένα είδος πολέμου που ήδη διεξάγεται στο έδαφος της πόλης (Graham 2010). Ίσως πουθενά αυτό δεν συνοψίζεται καλύτερα από όσο στην έκκληση του πρώην πρωθυπουργού Αντώνη Σαμαρά, λίγους μήνες πριν αναλάβει την πρωθυπουργία το 2012, ότι «πρέπει να ανακαταλάβουμε τις πόλεις μας». Οι θεαματικές επιχειρήσεις αστυνόμευσης, ο εντοπισμός εσωτερικών και εξωτερικών εχθρών, ο εκτοπισμός και η απομόνωσή τους, οι πολεμικές προετοιμασίες, η ιδιωτικοποίηση και η διάχυση της ανασφάλειας είναι ορισμένες από τις στιγμές αυτού του πολέμου.

Θεαματική αστυνόμευση

H κλιμάκωση της αστυνομικής βίας κατά διαδηλωτών δεν συνδέεται απαραίτητα με την ίδια την ένταση και τη μαχητικότητα των διαδηλώσεων. Αντίθετα, το διακύβευμα φαίνεται να είναι η εμπέδωση της δυνατότητας καταστολής, μέσω της αναβάθμισης της επιχειρησιακής ικανότητας των οργάνων της ΕΛΑΣ: λειτουργία νέων μηχανοκίνητων τμημάτων, αξιοποίηση δυσανάλογα πολυπληθών αστυνομικών μονάδων, εφαρμογή μεθόδων φυσικού αποκλεισμού των διαδηλωτών, διεξαγωγή προληπτικών προσαγωγών, δράση αστυνομικών με πολιτικά, στοχοποίηση συγκεκριμένων μερίδων διαδηλωτών, εκκενώσεις κατειλημμένων κτηρίων (εικόνα 1).

Εικόνα 1: Πλατεία Συντάγματος, 29/6/2011

 Πηγή: www.youtube.com/watch?v=S20_JuaX8gg)

Πρόκειται για αυτό που θα λέγαμε μοντέλο θεαματικής αστυνόμευσης, υπό την έννοια της συστηματικής προβολής εκ μέρους της ΕΛ.ΑΣ των διαθέσιμων μέσων άσκησης βίας (και ενίοτε των αποτελεσμάτων της εφαρμογής τους), που φαίνεται να επιδιώκει την εκ των προτέρων αποθάρρυνση των διαδηλωτών. Οριακή, αλλά ενδεικτική, περίπτωση τέτοιας «θεαματοποίησης» είναι εκείνη του αστυνομικού αποκλεισμού του κέντρου της Αθήνας κατά την επίσκεψη του γερμανού Υπουργού Εξωτερικών το καλοκαίρι του 2013, όταν η απαγόρευση συγκεντρώσεων εφαρμόστηκε με περικύκλωση της απαγορευμένης ζώνης σε μεγάλη έκταση γύρω από τη Βουλή από σώματα αστυνομικών των ΜΑΤ και πλήθος οχημάτων, ακόμα και σε περιοχές όπου καμία συγκέντρωση δεν είχε προγραμματιστεί (Χάρτης 1). Αυτό που παρεμποδίστηκε επί της ουσίας ήταν η καθημερινή ζωή του κέντρου της πόλης, καθώς ντόπιοι και τουρίστες μπορούσαν να διέλθουν μόνο περνώντας ανάμεσα από πάνοπλα σώματα και εξεταστικά βλέμματα φρουρών (Xάρτες 1-4).

Σε κάποιο βαθμό, μια παρόμοια σχέση μεταξύ αγοράς και ανακτόρων διαγράφεται καθημερινά στους δρόμους του κέντρου της Αθήνας, καθώς η θεματική αστυνόμευση κανονικοποιείται και διευρύνεται με την περιοδική στάθμευση και κίνηση διμοιριών των ΜΑΤ και των ΔΕΛΤΑ σε διάφορα σημεία ενδιαφέροντος σε όλη τη διάρκεια του εικοσιτετραώρου (Χάρτες 2-4). Είναι προφανές ότι το θέαμα της μόνιμης παρουσίας αστυνομικών εξοπλισμένων με αυτόματα όπλα, κράνη, δακρυγόνα κλπ δεν αποθαρρύνει με τον ίδιο τρόπο τις διαφορετικές ομάδες των περαστικών, εγκαθιστώντας ποικίλες απροσδόκητες ανισότητες σε σχέση με τη δυνατότητα μετακίνησης στην πόληως προς την ηλικία, το φύλο, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την καταγωγή, την τάξη, την οικονομική κατάσταση κλπ.

Τα λευκά αιμοσφαίρια του σώματος της πόλης

Τον Αύγουστο του 2012 η ΕΛ.ΑΣ, ξεκίνησε μια επιχείρηση μαζικών προσαγωγών μεταναστών στο κέντρο της Αθήνας, υπό την οξύμωρη ονομασία «Ξένιος Δίας». Ήταν η πρώτη φορά που τέτοιου είδους επιχείρηση απέκτησε κωδική ονομασία άλλη από την «επιχείρηση-σκούπα» (δημοφιλή ήδη από τη δεκαετία του ’90 και τις απελάσεις των πρώτων Αλβανών μεταναστών). Όπως φάνηκε στη συνέχεια, η ονομασία επιδίωκε να προβάλει τον εκτοπισμό των μεταναστών ως διαρκές υπόδειγμα μεταναστευτικής πολιτικής, πρώτα στο πλαίσιο εντυπωσιακών ενεργειών (π.χ. αποκλεισμός του Σταθμού Λαρίσης) και έπειτα στο πλαίσιο μιας επαναλαμβανόμενης ρουτίνας, με πρακτικές που ποικίλλουν ανάμεσα στην τυπικότητα της μη βίαιης προσαγωγής και στη συγκέντρωση μεγάλου αριθμού μεταναστών που υποχρεώνονται να παραμείνουν όρθιοι για πολλή ώρα ή να μετακινηθούν υπακούοντας σε στρατιωτικού τύπου παραγγέλματα. Η αρχική τηλεοπτική δημοσιότητα ακολουθήθηκε από τυπικά ημερήσια δελτία τύπου της ΕΛ.ΑΣ. Συνέχεια του «Ξένιου Δία» αποτέλεσε, από το καλοκαίρι του 2014, η επιχείρηση «Θησέας» (εικόνα 2).

Εικόνα 2: Επιχείρηση «Ξένιος Ζευς», οδός Μενάνδρου

Πηγή: www.youtube.com/user/EllinikiAstynomia.

Οι πολιτιστικές και δημιουργικές βιομηχανίες κατέχουν σημαντική θέση στη σύγχρονη οικονομία των πόλεων, ιδιαίτερα των μεγαλύτερων, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση του αστικού τοπίου. Στην Αθήνα παρατηρείται διαχρονικά έντονη συγκέντρωση πολιτιστικών δραστηριοτήτων για μια σειρά από λόγους, συμπεριλαμβανομένων του μεγάλου πληθυσμιακού μεγέθους, του εξειδικευμένου εργασιακού δυναμικού και της διάθεσης ενδιαμέσων αγαθών. Σημαντικό τμήμα των πολιτιστικών δραστηριοτήτων αποτελούν τα θέατρα, η δυναμική αύξηση των οποίων δεν ανακόπηκε από την τρέχουσα κοινωνικό-οικονομική κρίση. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι θεατρικές σκηνές στην Αθήνα αυξήθηκαν κατά 153% κατά την περίοδο 2000-2014, ενώ το 70% των σκηνών που λειτούργησαν μετά το 2000 έχουν ιδρυθεί από την αρχή της ύφεσης (2008-2014).

Χάρτης 1: Χωροθέτηση των θεάτρων στην ευρύτερη περιοχή της Αθήνας

Χάρτης 2: Χωροθέτηση θερινών και χειμερινών θεάτρων στην ευρύτερη περιοχή της Αθήνας

Σήμερα, στην Αθήνα εντοπίζονται 152 χειμερινές θεατρικές σκηνές [1]. Η παλαιότητά τους κυμαίνεται και δεν αφορά στο έτος κατασκευής του κτηρίου, αλλά στη λειτουργία του θεάτρου, το οποίο σε πολλές περιπτώσεις φιλοξενείται σε παλαιό, αλλά διαμορφωμένο εκ νέου κτήριο. Αυτή η πρακτική είναι, άλλωστε, η πλέον συνήθης στα νεότερα θέατρα, εφόσον η χωρική τάση συγκέντρωσής τους αφορά σε περιοχές με παλαιά κτήρια και μεγάλη συγκέντρωση διατηρητέων. Συγκεκριμένα, το 17% των υφιστάμενων θεατρικών σκηνών λειτουργεί πριν τη δεκαετία του 1980, το 26% λειτούργησε πρώτη φορά κατά τις δεκαετίες 1980 και 1990 ενώ το 57% λειτούργησε μετά από το 2000. Ανακαινίσεις και ανακατασκευές παλαιών θεάτρων και δημιουργία νέων σε όλη την έκταση του Δήμου Αθηναίων έχουν ήδη διαμορφώσει ένα ιδιαίτερο και ισχυρό θεατρικό κεφάλαιο για την Αθήνα, με τάσεις περαιτέρω ενίσχυσής του.

Στοιχειοθετείται, επομένως, μια ιδιαίτερη δυναμικότητα του θεατρικού κλάδου στην Αθήνα, η οποία αποτυπώνεται εντονότερα σε σύγκριση με τα δεδομένα του 2000, όταν οι αθηναϊκές θεατρικές σκηνές δεν ξεπερνούσαν τις 60, προβάλλοντας αύξηση κατά 153%. Σημειώνεται ότι από το σύνολο των θεάτρων που λειτούργησαν μετά το 2000, οπότε και παρατηρείται η εντονότερη αύξηση των θεατρικών σκηνών, περίπου το 60% ξεκίνησε τη λειτουργία τους στο χρονικό διάστημα 2010 – 2014. Παρατηρείται, επομένως, αξιοσημείωτη αύξηση των θεάτρων τα τελευταία τέσσερα έτη σε σχέση με την προηγούμενη δεκαετία (2000-2009).

Αναφορικά με τον εντοπισμό χωρικών συγκεντρώσεων της θεατρικής δραστηριότητας στην έκταση της Αθήνας, τα χειμερινά θέατρα συγκεντρώνονται παραδοσιακά εντός του Δήμου Αθηναίων, που ουσιαστικά μονοπωλεί τη θεατρική δραστηριότητα της πόλης (και της χώρας). Επιμέρους χωρικές συγκεντρώσεις των αθηναϊκών θεατρικών σκηνών εντοπίζονται στις παρακάτω περιοχές:

• στο κέντρο της πόλης, εκατέρωθεν της λεωφόρου Πανεπιστημίου και της οδού Σταδίου και στο Κολωνάκι,
• εκατέρωθεν της οδού Πατησίων, στην Κυψέλη,
• βόρεια της οδού Πειραιώς, στο Μεταξουργείο,
• νότια της Λεωφόρου Αλεξάνδρας, στα Εξάρχεια,
• βόρεια της οδού Πειραιώς, στο Γκάζι,
• νότια της οδού Πειραιώς, στου Ψυρρή και
• στο Βοτανικό.

Μικρότερες χωρικές συγκεντρώσεις παρατηρούνται στην περιοχή Ιλίσια – Ζωγράφου, στην περιοχή Κουκάκι – Καλλιθέα και εκατέρωθεν της οδού Πειραιώς στον Ταύρο, εκτός των ορίων του Δήμου Αθηναίων, αλλά σε γειτνίαση με αυτόν. Μικρότερες συγκεντρώσεις εκτός του Δήμου Αθηναίων εντοπίζονται, επίσης, στον Νέο Κόσμο και τον Πειραιά.

Ιδιαίτερα κατά την περίοδο 2000-2014, οπότε και αυξήθηκε θεαματικά η θεατρική δραστηριότητα, φαίνεται ότι διαμορφώθηκαν οι εξής χωρικές τάσεις:

• ‘παραδοσιακές’ θεατρικές συγκεντρώσεις διατηρήθηκαν με ήπιο ρυθμό αύξησης των θεατρικών σκηνών, κυρίως στο Κέντρο της πόλης και τα Εξάρχεια,
• λιγότερο παραδοσιακές, αλλά προϋπάρχουσες, χωρικές συγκεντρώσεις της θεατρικής δραστηριότητας, ενισχύθηκαν ιδιαίτερα, όπως στο Μεταξουργείο, το Γκάζι και την Κυψέλη,
• νέες, δυναμικές θεατρικές συγκεντρώσεις αναδείχτηκαν στον Βοτανικό, τον Κεραμεικό, τον Νέο Κόσμο και τον Ταύρο.

Η εγκατάσταση και αύξηση των θεάτρων στις προαναφερθείσες περιοχές οφείλεται σε διάφορους παράγοντες. Στο Γκάζι, το Μεταξουργείο, τον Κεραμεικό και τον Βοτανικό, η εγκατάσταση των θεάτρων ευνοήθηκε από το κτηριακό απόθεμα κυρίως βιομηχανικών κτιρίων, τα φθηνά ενοίκια και την άμεση γειτνίαση με το Αθηναϊκό κέντρο (Αυδίκος 2014). Η αναμόρφωση αυτών των περιοχών ήδη από τη δεκαετία του 1990 και συγκεκριμένα η συγκέντρωση του ιδιαίτερου κοινού της περιοχής του Γκαζιού, η δημιουργία της “Τεχνόπολης” το 1999 και ο νέος σταθμός του μετρό του Κεραμεικού το 2007, συνέβαλαν στην αλλαγή της εικόνας των περιοχών και σε συνδυασμό με τον ιδιαίτερο πολιτιστικό χαρακτήρα που είχε ήδη αναπτυχθεί, δημιούργησαν ευνοϊκό περιβάλλον για την προσέλκυση πολιτιστικών δραστηριοτήτων. Στον Νέο Κόσμο σημαντικό παράγοντα για την αύξηση της πολιτιστικής δραστηριότητας, και των θεατρικών σκηνών πιο συγκεκριμένα, αποτέλεσε η εκεί εγκατάσταση της ‘Στέγης Γραμμάτων και Τεχνών’ το 2010. Είναι χαρακτηριστικό ότι την ίδια χρονιά τρεις νέες μικρές θεατρικές σκηνές εγκαταστάθηκαν στην περιοχή.

Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζονται τα μουσεία της ευρύτερης περιοχής της Αθήνας, ενώ δίνεται έμφαση στα πρόσφατα στοιχεία επισκεψιμότητας. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στη θεματική τους εξειδίκευση, τη χωροθέτησή τους, τη λειτουργία συγκεντρώσεων (π.χ. άξονας Ριζάρειου, Οδός Πειραιώς) και τις προοπτικές συνεργασιών μεταξύ τους. Ειδική αναφορά θα γίνει στις σημαντικότερες μελλοντικές προοπτικές του τομέα των μουσείων (νέο ΕΜΣΤ στο Φιξ, Συλλογή Γουλανδρή στο Παγκράτι, μουσεία στον Πειραιά) και τη σύνδεση με τον αστικό τουρισμό.

Χαρτης 1: Χωροθέτηση των μουσείων της ευρύτερης περιοχής της Αθήνας

Η κατηγοριοποίηση των μουσείων της ευρύτερης Αττικής με αρχή τη θεματική τους εξειδίκευση πραγματοποιήθηκε έχοντας ως βάση την κατηγοριοποίηση του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού και προβαίνοντας σε ορισμένες προσθήκες. Τα αποτελέσματα της έρευνας φαίνονται παρακάτω.

Το μεγαλύτερο ποσοστό των μουσείων που ανήκουν στο Δήμο Αθηναίων καταλαμβάνουν τα μουσεία εικαστικών τεχνών (25,4%) και τα μουσεία με θέματα ειδικού ενδιαφέροντος (25,4%) με ποσοστό 50,8% στο σύνολο. Τα ιστορικά και λαογραφικά μουσεία έπονται με μικρή διαφορά και ποσοστό 23,7%. Στη συνέχεια βρίσκονται τα αρχαιολογικά μουσεία και συλλογές (11,9%), τα μουσεία που ανήκουν σε δύο κατηγορίες (6,8%), τα διαχρονικά μουσεία (3,4%), και τέλος τα βυζαντινά μουσεία και συλλογές (1,7%) και τα μουσεία θεάτρου (1,7). Από τα παραπάνω μουσεία ένα ποσοστό 8,5% δεν λειτουργεί λόγω ανακαίνισης, αναπαλαίωσης ή μετεγκατάστασης.

Εκτός του Δήμου Αθηναίων και εξαιρώντας τα μουσεία ειδικού ενδιαφέροντος που δείχνουν να καταλαμβάνουν αντίστοιχο ποσοστό με αυτό του Δήμου (25,5%), τα ποσοστά των υπόλοιπων μουσείων δείχνουν να διαφοροποιούνται. Αξιόλογο κρίνεται το γεγονός πως ορισμένα είδη μουσείων καταλαμβάνουν μεγαλύτερο ποσοστό από το αντίστοιχο στα όρια του Δήμου. Ανάμεσα σε αυτά ανήκουν τα αρχαιολογικά μουσεία και συλλογές που παρουσιάζουν μεγάλη απόκλιση (21,3%), τα βυζαντινά και μεταβυζαντινά μουσεία και συλλογές (2,1%) και τα μουσεία θεάτρου (2,1%). Χαμηλότερα είναι τα ποσοστά των μουσείων εικαστικών τεχνών (19,2%) και των ιστορικών και λαογραφικών μουσείων (6,4%). Στα μουσεία εκτός του Δήμου Αθηναίων εμφανίζονται και ορισμένες κατηγορίες που δεν υπάρχουν εντός του Δήμου, οι οποίες είναι τα μουσεία φυσικής ιστορίας (14,9%), τα πολεμικά (6,4%) και τα ναυτικά μουσεία (2,1%). Από τα παραπάνω μουσεία ένα ποσοστό 6,4% δεν λειτουργεί λόγω ανακαίνισης, αναπαλαίωσης ή μετεγκατάστασης. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι περιορισμένος αριθμός μουσείων δείχνει να ακολουθεί τις σύγχρονες τάσεις της μουσειολογίας με τη χρήση διαδραστικών μέσων.

Όσον αφορά στη χωροθέτηση των μουσείων, η Αθήνα δεν διαθέτει μία χαρακτηριστική «γειτονιά μουσείων». Η λειτουργία των συγκεντρώσεων εμφανίζεται στην περιοχή γύρω από το πάρκο Ριζάρη, και πιο συγκεκριμένα στο οικοδομικό τετράγωνο μεταξύ των οδών Βασιλίσσης Σοφίας, Ριζάρη, Βασιλέως Κωνσταντίνου και Ρηγίλλης, όπως φαίνεται και στους αντίστοιχους χάρτες. Επίσης, ένας άξονας μουσείων αναπτύσσεται τμηματικά στην οδό Πειραιώς.

Σε επίπεδο συνεργασιών και δικτύωσης οι προσπάθειες είναι περιορισμένες. Ανάμεσα στους διάφορους τρόπους δικτύωσης συμπεριλαμβάνονται η καθιέρωση κοινού εισιτηρίου, η έκδοση κοινών διαφημιστικών εντύπων, η δημιουργία κοινής ιστοσελίδας και η κοινή οργάνωση εκθέσεων, εκδηλώσεων ή φεστιβάλ (Κόνσολα 2011). Το δίκτυο Μουσείων και Πολιτιστικών Φορέων της Αθήνας αποτελεί την πιο ολοκληρωμένη πρωτοβουλία, καθώς διαθέτει ιστοσελίδα και διοργανώνει και κοινές εκδηλώσεις. Αξίζει να αναφερθεί ότι στο δίκτυο αυτό συμπεριλαμβάνονται, εκτός των ευρύτερων πολιτιστικών χώρων, και 22 μουσεία από τα 59 που διαθέτει στο σύνολο του ο Δήμος Αθηναίων. Ιδιαίτερο χαρακτήρα προσδίδει στον μουσειακό χάρτη η ύπαρξη εκθέσεων μέσα στους σταθμούς του Μετρό Αττικής.

Στη πρώιμη μορφή του, ο κινηματογράφος αποτελούσε πλανόδιο θέαμα, με τις προβολές των ταινιών να γίνονται, συνήθως, σε υπαίθριους χώρους, όπως πλατείες ή καφενεία. Οι πρώτες οργανωμένες αίθουσες που φιλοξένησαν αποκλειστικά κινηματογραφικές προβολές, πρωτοεμφανίστηκαν στις αρχές του 20^ου αιώνα με πρότυπο τις θεατρικές αίθουσες και μορφολογικά θύμιζαν τις αίθουσες όπως τις ξέρουμε σήμερα, με σημείο αναφοράς την οθόνη και τα υπόλοιπα στοιχεία να οργανώνονται απέναντι από αυτήν.

Ο κινηματογράφος ως είδος διασκέδασης και ψυχαγωγίας στην Ελλάδα, παγιώνεται με τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και του Εμφυλίου. Οι δεκαετίες του 1950 και 1960 αποτέλεσαν για τον κινηματογράφο την πιο ένδοξη περίοδό του, τόσο από την πλευρά της παραγωγής ταινιών όσο και από εκείνη της ανέγερσης ειδικών κτηριακών εγκαταστάσεων. Πιο συγκεκριμένα, ενώ το 1950 η ετήσια παραγωγή ταινιών ήταν τέσσερις με έξι, το 1960 αυξήθηκε στις 60 και κορυφώθηκε στις αρχές της δεκαετίας του ’70 φθάνοντας τις 90. Παράλληλη αυξητική πορεία ακολούθησε και ο αριθμός των κινηματογραφικών αιθουσών, προκειμένου να φιλοξενήσει τη ραγδαία ανερχόμενη δημοφιλία της νέας αυτής μορφής διασκέδασης που εξέφραζε και η πληθώρα των νέων ταινιών. Έτσι, ενώ το 1950 στην Αττική καταμετρούνται 153 αίθουσες, το 1969 είχαν σχεδόν πενταπλασιαστεί φτάνοντας τις 667.

Στη δεκαετία του 1950, μεγαλύτερη συγκέντρωση αιθουσών παρατηρείται στο κέντρο της Αθήνας, στον Πειραιά και στα βόρεια προάστια. Σταδιακά, όμως, και περνώντας στη δεκαετία του 1960, οι αίθουσες εξαπλώνονται σε όλες τις περιοχές του νομού, με τις προαναφερθείσες περιοχές να διατηρούν ωστόσο τη μεγαλύτερη συγκέντρωση. Την περίοδο αυτή, υπήρξε μεγάλη εσωτερική μετακίνηση του πληθυσμού από την επαρχία προς την Αθήνα, γεγονός που συντέλεσε στο να δημιουργηθούν νέοι δήμοι και να αυξηθεί ο πληθυσμός των ήδη υπαρχόντων. Ο πληθυσμός αυξήθηκε αρχικά κυρίως στο κέντρο (στο Δήμο Αθηναίων ο πληθυσμός αυξήθηκε σχεδόν κατά 50% μέσα στη δεκαετία του 1960), ενώ από την επόμενη δεκαετία ήταν ιδιαίτερα έντονη η αύξηση του ειδικού βάρους των δήμων στην κοντινή, αλλά και την πιο απομακρυσμένη περιφέρεια. Η ανέγερση νέων κινηματογραφικών αιθουσών σε κάθε σχεδόν δήμο, ακολούθησε αυτές τις σημαντικές πληθυσμιακές μεταβολές προκειμένου να ικανοποιήσει την αυξανόμενη ζήτηση του κοινού για τη νέα αυτή μορφή ψυχαγωγίας.

Χάρτης 1: Χωροθέτηση χειμερινών, θερινών και μικτών κινηματογράφων της ευρύτερης περιοχής της Αθήνας απο το 1950 εως το 2014

Κατά την πρώτη αυτή μεταπολεμική περίοδο, και μέχρι τη δεκαετία του ’70, παρατηρείται διαχωρισμός στις κινηματογραφικές αίθουσες με βάση τη γεωγραφική τους κατανομή και την ταξική διαστρωμάτωση του κοινού. Πιο συγκεκριμένα, οι αίθουσες χωρίζονταν σε 5 κατηγορίες :

1. κινηματογράφοι πρώτης προβολής: περιλάμβαναν πολυτελείς αίθουσες που προέβαλαν πρώτες τις νέες ταινίες και βρίσκονταν κυρίως στο κέντρο της πόλης
2. κινηματογράφοι δεύτερης προβολής: προέβαλαν παλαιότερες ταινίες και βρίσκονταν τόσο στο κέντρο όσο και στα προάστια
3. λαϊκοί κινηματογράφοι, κυρίως στις εργατικές περιοχές της πόλης
4. θερινοί κινηματογράφοι, που γνώρισαν ιδιαίτερη άνθηση και υπήρξαν η πιο δημοφιλής μορφή καθόλη τη μεταπολεμική περίδο. Θερινές αίθουσες χτίστηκαν σε όλη την Αττική, από τα πρώτα κιόλας χρόνια – στο κέντρο, στις εργατικές συνοικίες και σε πολλές περιφερειακές θέσεις του νομού
5. κινηματογράφοι επικαίρων